سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 16 صفحه 89

ندارد، نه خیر اختلاف هست. معنای این آیه این است که اصلا قرآن دور از اختلاف است و هیچ اختلافی را شما در قرآن ملاحظه نمی کنید اصلا یکی از وجوه اعجاز قرآن که در مسألۀ اعجاز قرآن مطرح می شود و روی آن تکیه کرده اند همین مسأله عدم اختلاف و تحدّی به عدم اختلافی است که در خود این قرآن شده است. از آن طرف می بینیم عموم و خصوص در قرآن وجود دارد آن هم زیاد. از این طرف می بینیم خداوند وجدان اختلاف را در قرآن نفی می کند و در حقیقت تحدّی به این معنا هم هست که اصلا شما در قرآن با اختلاف مواجه نخواهید شد و برخورد نخواهید کرد. از اینجا می فهمیم که مسألۀ عموم و خصوص از دائرۀ اختلاف بیرون است. اگر جایی«یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ» شد و یک جایی«حَرَّمَ الرِّبا» شد با اینکه عموم و خصوص مطلق است ولی«مع ذلک لا یکون موجبا للاختلاف و لا یلزم الاختلاف فی الکتاب».

این اختلافا در آیه هم خودش نکته دارد این را هم عرف باید معنا کند، «لَوَجَدُوا فِیهِ اخْتِلافاً کَثِیراً» حاکم به این اختلاف هم عرف است. یعنی عرف نباید سر سوزنی اختلاف در این کتاب ملاحظه کند. از اینجا استفاده می کنیم که مسألۀ عموم و خصوص نمی تواند داخل حدیثان مختلفان و حدیثان متعارضان باشد برای اینکه این معنا را ما می توانیم از قرآن استفاده کنیم و عرف هم حاکم به این معنا هست منتها توضیحی نسبت به حکم عرف در این رابطه لازم است که ان شاء اللّه عرض می کنیم که عرف که بین عموم و خصوص قائل به تنافی و اختلاف و تعارض نیست، آیا مسأله کلّیت دارد یا اینکه در یک جوّ خاصی، عرف چنین حکمی می کند؟ برای اشخاص خاصی چنین حکمی دارد؟ و الا چه بسا در بعضی از موارد، همین اختلاف عام و خاص که اختلاف موجبۀ جزئیه و سالبۀ کلیه و یا بالعکس است، از نظر عرف موجب اختلاف خواهد بود.

پرسش:

1 - علّت تمرکز بحث تعادل و ترجیح در روایات چیست؟

2 - چرا برای فهم معنای تعارض و اختلاف باید به عرف مراجعه کرد؟

3 - تعارض حقیقی و تعارض عرضی را توضیح دهید.

4 - آیا تعارض بالعرض از نظر عرف، تعارض حساب می شود؟

5 - دلیل خروج مسأله عام و خاص از بحث تعارض چیست؟