دانش فقه الحدیث صفحه 21

علامه محمّد جواد مغنیه می گوید: آیا در این حدیث باید توقف بر لفظ کنیم نه، بلکه از مورد لفظ تجاوز کنیم و مسابقه در مثل ابزار آلات جنگی معاصر و غیر آنها را نیز جایز بدانیم.(1)

مورد سومی که مغنیه این قاعده را در آن یادآور می شود، بحث احتکار است؛ زیرا مجموع روایاتی باب احتکار، دلالت دارند که در موارد خاصی وارد شده است؛ مثلا در یک روایت - حتی - نسبت به نمک یادآور شده که در آن احتکار نباید باشد. اکنون این سؤال مطرح است که آیا احتکار وحرمت آن اختصاص به موارد فوق دارد(2)، ودر غیر آنها احتکار جایز است؟ مغنیه می گوید: آیا در مواد سوختی مثل بنزین، گازوئیل و سایر خوراکیهای مردم، احتکار جایز است؟ در روایات، لفظ برنج نیامده درحالی که برنج، امروزه قوت عمومی مردم حساب می شود، آیا احتکار آن جایز است؟

این ها، نمونه ای از بحث و قاعدۀ عدم جمود بر نصوص می باشد.(3)

2. قاعده دیگری که مرحوم مغنیه به آن اهمیت می دهد، توجه به مقاصد شریعت در احکام است؛ زیرا شارع مقدس، یک هدف کلی از انزال احکام داشته و نصوص و فروعات، به طور جزئی و موردی می باشد؛ ولی باید مقاصد عمومی شریعت که - مثلاً - عدالت می باشد و به تعبیر بعضی، اصول و قواعد کلی شریعت می باشد. او در بحث ربا می گوید: روایات حرمت ربا، موافق با مصالح و مقاصد کلی شریعت اند و روایاتی که تأویل، توجیه و حیله های ربوی را بیان می کنند با مقاصد

1- . فقه الامام الصادق علیه السلام، 233/4.
2- . المکاسب، 367/4؛ مجمع الفائده والبرهان، 27/8؛ المبسوط، 195/2؛ المهذب، 346/1؛ الوسیله / 260؛ الدروس الشرعیّه، 180/3.
3- . فقه الامام الصادق علیه السلام، 144/3، وسیله النجاه، 8/2؛ ابتغاء الفضیله، 197/1؛ جواهر الکلام، 483/22؛ دراسات فی ولایه الفقیه، 649/2.