دانش فقه الحدیث صفحه 261

یا مقیلاً را مصدر میمی «قول» دانسته، در حالی که مصدر میمی، «قیل» است.

«هدنا» را در «هدی» آورده، در حالی که از ماده «هاد، یهود» اجوف واوی است.

هم چنین، «یلتکم» را - مثل یعدکم - در «ولت» آورده، در حالی که از ماده لیت است. لات یلیت، مثل باع یبیع.

«ذا الأید» را مخفف «أیدی» دانسته و آن را در «ید» وآورده، در حالی که همزۀ آن اصلی است.(1)

اهمیت توجه به اشتقاق

از علوم ضروری که در دانش فقه الحدیث نقش دارد و باید خوب بازشناسی شود و کسی که به سراغ شرح احادیث می رود از آن اطلاعات داشته باشد، علم اشتقاق است؛ علم اشتقاق را به دو بخش «اشتقاق کبیر» و «اشتقاق صغیر» تقسیم کرده اند.

اشتقاق صغیر، همان علم صرف است که عبارت از شناخت تغییرات کلمات است.

علم اشتقاق اگر به طور مطلوب حاصل شود، در شناسایی کلمات مشتق و جامد و خصوصاً کلماتی که مشترک هستند و از نظر ظاهری با یکدیگر شباهت دارند و بلکه گاهی یک وزن برای دو عنوان می باشد، مثل وزن اسم فاعل و مفعول باب افتعال؛ یعنی اجوف واوی ویایی، همچون کلمۀ «مختار» که هم برای اسم فاعل و هم برای اسم مفعول استعمال می شود. ولی مغتاب به صیغۀ اسم فاعل، در اصل مُغْتَیِب و اسم مفعول در اصل، مغتیب بوده است. مغتاب؛ یعنی غیبت کننده و مغتاب؛ یعنی غیبت شده، کسی که دیگران غیبت او را می کنند.

علم اشتقاق، متکفل بیان قلب ها و ابدال هایی است که در کلمات واقع می شود و بر همین اساس، بسیاری از بزرگان به تألیف کتاب های فراوانی در علم اشتقاق - یعنی