دانش فقه الحدیث صفحه 294

ساق پای انسان روشن و آشکار می شود، در مثل عرب گفته می شود: کشفت الحرب عن ساقها، یعنی جنگ، ساق پای خود را بالازده و شدت پیدا کرده؛ مثل کسی که آمادگی برای کاری پیدا می کند، آستین و ساق پای خود را بالا می زند، دامنش را بالا می زند (شمر ذیله).

در سؤالات نافع بن ازرق از عبداللّه بن عباس نیز این آیه شریفه مطرح شده و عبداللّه در جواب نوشته، مراد شدت آخرت است. او سؤال می کند: آیا شاهدی در لغت عرب وجود دارد؟ عبداللّه بن عباس می گوید: «قدقامت الحرب بنا علی ساق».(1) راغب اصفهانی آورده: «وقال بعضهم انه اشاره الی شدّه وهو أن یموت الولد فی بطن النّاقه فیدخل المذمره یده فی رحمها فیأخذ بساقه فیخرجه میتاً قال هذا هوالکشف عن الساق فجعل لکل امر فظیع»(2) وقتی بچه درشکم ناقه بمیرد و بیطار با دستش او را بیرون بیاورد، ساق او را می گیرد و او را از رحم خارج می کند؛ به همین علت، بر ناقه از دو جهت سختی وارد می شود: 1. فرزندش مرده؛ 2. درد اضافی باید تحمل کند. چه بسا اگر بچه خارج نشود، به مرگ مادر منجر می شود و در این صورت گفته می شود: کشف عن ساقه. مرحوم امین الاسلام طبرسی - که در نیمه اول قرن ششم زیست کرده و در سال 548 ه ق فوت کرده - در جوامع الجامع می نویسد: «هو عباره عن شده الأمر وأصله فی الحرب والهزیمه بتسمیه المخدرات عن سوقهن فی الهرب (الحرب) وانما هو مَثَلٌ».(3)

1- . المفردات / 436؛ الدر المنثور، 8/254.
2- . همان؛ و ر. ک: فتح القدیر، 275/5؛ تفسیر القرآن العظیم، 408/4؛ جامع البیان فی تفسیر القرآن (ایجی)، 357/4؛ تفسیر المارودی، 70/6؛ الجامع للاحکام، 248/18؛ روح المعانی، 34/29؛ اعراب القرآن الکریم، 39/8؛ شرح السنه، 494/7.
3- . جوامع الجامع / 505.