دانش فقه الحدیث صفحه 3

فقه الحدیث در لغت و اصطلاح

فقه در لغت، به معنای فهم(1) است. این واژه هم به صورت لازم و هم متعدّی استعمال شده، وصف آن فقیه و جمع آن، فقها است. فقه الرجل؛ یعنی دانا شد، فقه الرجل العلم؛ یعنی آن را فهمید. فقه، فهم، درک، درایه، عقل، تدبر و شعور، الفاظ قریب المعنی هستند.(2)

فقه در قرآن

دانشمندان در اینکه لفظ فقه در کاربرد قرآنی آن به معنای فهم و درک آمده است، بحثی ندارند. خدای متعال فرموده: (وَ إِنْ مِنْ شَیْ ءٍ إِلاّ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِیحَهُمْ) (3) و نیز در آیه شریفه نَفَر می فرماید (فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَهٍ مِنْهُمْ طائِفَهٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ وَ لِیُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ) .(4)

علامه طباطبایی در تفسیر المیزان درباره آیه نفر چنین نگاشته اند:

مراد از فقه در آیه فوق، درک شریعت و اسلام از اصول اعتقادی و احکام است(5) و منحصر در فروع اصطلاحی نیست.

راغب اصفهانی در المفردات می نویسد: «الفقه هو التوصل إلی علم غائب بعلم

1- . معالم الدین، ص.
2- . صحاح اللغه، 224/6 و 223؛ لسان العرب، 522/13؛ تاج العروس، 403/9؛ القاموس المحیط، 289/4.
3- . سوره اسراء / 44.
4- . سوره توبه / 122.
5- . التبیان، 322/5؛ مجمع البیان، 83/5؛ المیزان، 404/1؛ محاسن التأویل، 359/8؛ الکشاف، 323/2؛ الصافی، 389/3.