دانش فقه الحدیث صفحه 355

را که ظاهر آن احکام نیست مورد توجه و بحث قرار داده اند و احکامی را از آن استخراج کرده اند.

آیه اللّه اشتهاردی، یکی از شاگردان آیه اللّه بروجردی، در کتاب مدارک العروه در مورد مشروعیت اجاره فرموده: مرحوم استاد اکبر، آقای بروجردی برای مشروعیت اجاره به قول خداوند متعال: (أَ هُمْ یَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّکَ نَحْنُ قَسَمْنا بَیْنَهُمْ مَعِیشَتَهُمْ فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ رَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِیًّا وَ رَحْمَتُ رَبِّکَ خَیْرٌ مِمّا یَجْمَعُونَ) (1) استدلال کرده است.

10. توجه به گونه صدور حدیث؛

مرحوم آقای بروجردی به دو نکته دیگر در باب فقه الحدیث اهمیت داده است. درمورد روایاتی که سؤال و جواب در آن وجود دارد، آقای بروجردی گفته دو گونه روایت است:

الف) یک روایت در مقام نقل حدیث و واقع و حکم اللّه.

ب) بیان فتوی و رأی امام علیه السلام. بسیاری از مواردی که راوی سؤال کرده و امام در مقام جواب برآمده، همان فتوای امام علیه السلام بوده که چون ممکن است ناظر به فتاوای علمای عامه باشد، امام علیه السلام در آن تقیه کرده است به عنوان مثال، حدیث ذیل از احادیثی است که آقای بروجردی آن را حمل بر تقیه و موافقت فتوای ابو حنیفه و دیگران کرده است: «حارث بن مغیره نصری قال: سمعت اباعبداللّه علیه السلام یقول: صلاه النهار سته عشره رکعه، ثمان اذا زالت الشمس، وثمان بعد الظهر، وأربع رکعات بعدالمغرب. یا حارث! لا تدعهنّ فی سفر و لا حضر و رکعات بعدالعشاء والآخره کان أبی یصلّیهما وهو قاعد وأنا اصلیهما وأنا قائم وکان رسول اللّه صلی الله علیه و آله یقول: ثلاث عشره رکعه من اللیل».(2)