دانش فقه الحدیث صفحه 4

شاهد فهو أخص من العلم قال تعالی (فَما لِهؤُلاءِ الْقَوْمِ لا یَکادُونَ یَفْقَهُونَ حَدِیثاً) (1)(وَ لکِنَّ الْمُنافِقِینَ لا یَفْقَهُونَ) (2)، و الفقه و العلم بأحکام الشریعه یقال: فقه الرجل فقاهه:

اذا صار فقیهاً و فَقِهَ ای فهم فقها و فقهه و تفقه اذا طلبه فتخصَّص به، قال تعالی لیتفقهوا فی الدین.(3) قوله تعالی: (لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ) .(4)

راغب اصفهانی در فرق گذاشتن بین لغات دقت دارد و کمتر به ترادف لغات توجه می کند.(5) فرق بین فقه و علم، آن است که فقه، اخص از علم است - فقه کنکاش، تتبع و جست جو در امور معلوم برای رسیدن به یک امر مجهول است - همان طور که درباره واژۀ «درایه» این حرف را گفته که درایه، اخصّ از علم و دانشی است که آن را از طریق اسباب و وسایل خاص بدست آورد؛ از این رو، در مورد خداوند گفته نمی شود: «دری اللّه»، چنان که بین عرف و علم گفته می شود. ابو هلال عسکری گفته: فقه نیز در مورد خداوند استعمال نمی شود.(6)

فقه در سخنان رسول خدا

در سخنان رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز هر چه کلمۀ فقه و مشتقات آن استعمال شده، به معنای همان فهم خاص است؛ مثلا در حدیث متواتر لفظی (من حفظ أربعین حدیثا بعثه اللّه یوم القیامه فقیها عالما)(7)، فقیه به معنای عالم بصیر و دانا است. شیخ

1- . سوره نساء / 78.
2- . سوره منافقون / 7.
3- . المفردات / 642؛ صحاح اللغه، 2243/6؛ جمهره اللغه، 157/3؛ لسان العرب، 522/13.
4- . سوره توبه / 122.
5- . الفرق بین الفقه والعلم: ان الفقه هو العلم بمقتضی الکلام علی تأمله ولهذا لایقال: ان اللّه بفقه؛ لأنه لا یوصف بالتأمل وتقول لمن تخاطبه تفقه ما اقوله أی تأمله لتعرفه. الفروق اللغویه / 412.
6- . الفروق اللغویه / 69.
7- . «من حفظ من امتی اربعین حدیثاً ینتفعون بها بعثه اللّه تعالی یوم القیامه عالماً فقیهاً» مسند الرضا