دانش فقه الحدیث صفحه 6

با توجه به این سه مفهوم، می توان گفت: مفهوم لغوی که در قرآن و عصر رسول خدا صلی الله علیه و آله اراده شده، مفهوم دوم (فهم احکام و فروعات) رایج در عصر امیرالمؤمنین علیه السلام مراد است، و مفهوم اصطلاحی آن، در دوران فقهای دوره متأخر به کار رفته است؛ ولی پاره ای از بزرگان همچون علامه محمد باقر مجلسی (1111 ه ق) در مرآه العقول می گوید: منعی ندارد که ما مجموعه روایات ائمه علیهم السلام را نیز بر همان معنای لغوی حمل کنیم؛ یعنی مراد از فقه در حدیث امام صادق علیه السلام لیت السیاط علی رؤوس اصحابی حتی یتفقهوا فی الدین فقه اصطلاحی نباشد؛ بلکه مراد همان فهم و بصیرت در دین باشد و هم چنین در حدیث دیگر که فرمود: «تفقهوا فی الدین».(1)

البته، چون تفقه از باب تفعل است و در باب تفعل، تکلف و مشقت وجود دارد، بعید نیست که مراد، فهم و درک ژرفی باشد که از روی اسباب و مقدمات خاص آن فراهم آمده است. پس می توان روایات اهل بیت علیهم السلام را نیز بر هر دو معنی حمل کرد:

1 - معنای لغوی؛

2 - معنای اصطلاحی، فقیه شدن و بصیر شدن نسبت به احکام شرعیه.

از آیت اللّه وحید خراسانی در جلسه درس نقل شده که: فقه در روایات اهل بیت علیهم السلام نیز همان معنای لغوی است و معنای اصطلاحی از آن اراده نشده، بالاخره کسی که بصیر و دانای در دین باشد، خود به خود احکام را نیز وارد می باشد. مثلا قطب الدین راوندی (573 ه ق) کتاب فقه القرآن را نوشت و مراد او فهم، درک و بصیرت (معنای لغوی فقه) نیست، بلکه احکام آن است؛ یعنی فروعی را که می توان از آیات قرآن استخراج کرد. فاضل مقداد سیوری (826 ه ق) نیز کتاب خود را کنز العرفان فی فقه القرآن نامیده و در اسامی بسیاری از کتاب ها که درباره مصادر فقه تالیف شده، همان معنای اصطلاحی دوم مراد است و فقها در محاورات خود وقتی