دانش فقه الحدیث صفحه 7

کلمه الفقه را به کار می برند، گاهی مراد همان احکام و فروع است؛ مثل کتاب الفقه، اثر آیه اللّه سید محمد شیرازی - که در 110 جلد به چاپ رسیده است - و در بعضی ترکیب ها، ممکن است مراد همان علم فقه باشد؛ مثلا می گویند: فلانی در فقه تخصص دارد. ترکیب فقه استدلالی هم رواج شایعی پیدا کرده و مراد همان فروع است که ادله آن بررسی و پیرامون آن بحث شود؛ مثلا کتاب «جواهر الکلام»، فقه استدلالی است؛ ولی «العروه الوثقی» فقه فتوایی. خلاصه اینکه اصل و اساس کلمۀ فقه، به معنای فهم است؛ اما با اضافه و اسناد به کلمه دیگری، معنای آن روشن می شود. فقه اللغه، فقه الحدیث، فقه القرآن، واژه فقه در هر سه مورد به معنای فهم، درک و حقیقت لغوی آن است؛ اما فقه القرآن، فقه مقارن، فقه معاصر، فقه پویا، به مفهوم همان فروع و احکام است که از ادله استخراج می شود؛ پس باید هر مورد را با قرینه بررسی و ردیابی کرد. شیخ صدوق (381 ه ق) کتاب خود را «من لا یحضره الفقیه» نامید و مراد او، همان فقیه اصطلاحی است؛ یعنی کسی که عالم به احکام شرعیه از ادله تفصیلی آن می باشد، همان تعریفی که شهید اول، محمد بن مکی عاملی (776 ه ق) و شهید ثانی آورده است(1).

شرح واژه «حدیث»

شیخ بهائی (1030 ه ق) در «وجیزه» درباره حدیث می نویسد: «الحدیث ما یحکی قول المعصوم او فعله او تقریره»(2)؛ حدیث، لفظی است که از قول معصوم یا فعل یا تقریر او حکایت می کند. حدیث در لغت، به معنای جدید است، از ماده «حدث» به معنای حصل و «أحدث»؛ یعنی أوجد و حصله. لغات ایجاد، انشاء،