- موضوع علم رجال 1
- تعریف علم رجال 1
- تاریخچه و سیر اجمالی این علم تا دوره شیخ و نجاشی 1
- آغاز و انگیزه تدوین هر یک از رشته های علم رجال 3
- اختیار الرجال و الفهرست 5
- اختیار الرجال و الفهرست 5
- مشخصات کتاب 6
- اختیار الرجال یا تلخیص رجال کشی 6
- اشاره 6
- انتساب کتاب به شیخ طوسی 7
- نام اصل کتاب کشی 10
- نحوه انتخاب و تلخیص شیخ 11
- کتابهایی که بر محور اختیار الرجال نگارش یافته است 12
- آیا انتخاب دیگری از رجال کشی انجام گرفته است 13
- اشاره 14
- مشخصات کتاب 14
- الفهرست 14
- وضع و ترتیب کتاب 15
- چگونگی نسخه های فهرست 15
- چگونگی نسخه های چاپی 16
- اعتبار فهرست و انتقاد بر آن 16
- پی نوشتها 19
- از1تا35 19
- از36 تا76 23
موضوع علم رجال
پیش از ورود به موضوع مورد بحث ، یعنی معرفی و ارزیابی چهار کتاب اصلی علم رجال (1) بحثی به اجمال درباره موضوع ، تاریخچه ، و فایده علم رجال مفید به نظر می رسد .
تعریف علم رجال
نخست این نکته را باید خاطر نشان ساخت که منظور از«فن رجال در این گفتار ، علم رجال به معنای عام است که آن را می توان چنین تعریف کرد : «دانش شناسایی گروهی از مردم که در جهت خاصی مشترکند و اطلاع از احوال یا انساب یا تالیفات یا برخی دیگر از خصوصیات ایشان . »بنابراین تعریف علم رجال به معنای خاص ، فهرست ، تراجم ، انساب ، و مشیخه را شامل می شود . چون در اصطلاح خاص ، «علم رجال آن است که در شناسایی راویان حدیث ، از لحاظ نام یا اوصافی که در قبول یا رد گفته و روایت آنان دخالت دارد ، بحث می کند .
فهرست مجموعه ای است که در آن نام مؤلفان و مصنفان گردآوری شده است ، تراجم ، به طور عام ، شرح حال علماء یا راویان است بدون اشاره به جهاتی که در رد و قبول روایت مؤثرند ، و مشیخه نشان دهنده سلسله اساتید حدیث است .
و باز علم رجال ، به معنای خاص ، بر حسب انگیزه های گوناگون ، به رشته ها و موضوعات محدودتری تقسیم می شود و کتابهای مربوط به آن شکلهای مختلفی می گیرد . بعضی از این کتابها به طور عام ، شامل نام راویان است ، بی تعرض به وثاقت یا عدم وثاقت ایشان ، مانند طبقات الرجال تالیف (احتمالا) احمد بن ابی عبدالله برقی (متوفا به سال 274 یا 280) . بعضی
دیگر درباره ممدوحین یا مذمومین است ، مانند کتاب ابن داود قمی (متوفا به سال 368) و نیز کتاب استادش احمد بن محمد بن عمار الکوفی (متوفا به سال 1346) که از کتاب او مفصلتر است . برخی فقط درباره اصحاب یک امام است مانند کتاب ابن عقده (متوفا به سال 332 یا 333) که فقط در خصوص اصحاب امام صادق-علیه السلام-تالیف شده و مشتمل بر نام چهار هزار راوی است . و در برخی دیگر ، جهت خاص دیگری در نظر گرفته شده ، مانند کتاب عبد العزیز بن یحیی الجلودی (متوفا به سال 332) که مشتمل است بر نام آن عده از صحابه رسول اکرم-صلی الله علیه و آله-که از علی-علیه السلام-روایت کرده اند ، یا کتاب ابن زیدویه (2) در حالات زنان راوی آل ابیطالب (من روی من نساء آل ابیطالب) و کتابهای دیگری که برخی از آنها را نام خواهیم برد .
تاریخچه و سیر اجمالی این علم تا دوره شیخ و نجاشی
این علم از دیرباز ، یعنی از نخستین قرنهای طلوع اسلام ، مورد توجه مسلمین قرار داشته و به تدریج با افزایش نیازی که بدان احساس می شده ، دامنه آن گسترش یافته است .