چهار کتاب اصلی علم رجال صفحه 12

کتابهایی که بر محور اختیار الرجال نگارش یافته است

چنانکه در آغاز گفتیم ، کتاب اختیار الرجال یکی از چهار

کتاب اصلی علم رجال است و در روزگاران پس از شیخ طوسی ، پیوسته مطرح نظر و مورد مراجعه دانشمندان شیعی بوده است . بر اثر این عنایت و اهتمام به مرور زمان کارهای علمی چندی بر محور آن انجام یافته و کتابهایی فراهم آمده است . و از آنجا که کتاب نامبرده نامرتب و بدون فصل بندی کاملی نوشته شده و مراجعه و استفاده از آن دشوار بوده ، بیشتر این کارها در زمینه تبویب و ترتیب و به منظور آسان کردن کار مراجعان صورت گرفته است . ما تا حدود گنجایش این گفتار به معرفی آنچه بر این اساس نگارش یافته می پردازیم : . ترتیب قهپایی . مولی عنایت الله بن شرف الدین قهپایی نجفی (متوفا پس از 1016) (53) کتاب اختیار را بر حسب حرف اول نامها مرتب ساخته و همه کسانی را که مستقلا یا در ضمن ترجمه دیگران در کتاب مزبور نام برده شده اند بدین ترتیب عنوان کرده و در هر مورد عین عبارت کشی را بی کم و کاست درباره آنان آورده است . پس از ذکر روایات آغاز کتاب ، نخست کینه های مصدر به ابن و سپس کنیه های مصدر به اب را و آن گاه اسمها را از«ابان تا«یونس به ترتیب حرف اول درج کرده است . تاریخ اتمام این کتاب سال 1011 هجری است .

چنانکه گفتیم ، روش این کتاب آن است که از عین عبارات کشی فراتر نرود و بی کم و کاست الفاظ وی را در ذیل نام هر یک از رجال بازگو کند . با این حال ناگزیر برای مراعات ترتیب مورد نظر خود

عناوین موجود در کتاب اختیار الرجال را تغییر داده و در مواردی که کشی دو یا چند نفر را با هم عنوان کرده نام هر یک را در جای خود بر حسب ترتیب حروف آورده است . در پاره ای موارد ، نسخه وی با نسخه چاپ شده اختیار متفاوت است ، از جمله : عنوان حسن بن سعید الاهوازی و محمد بن اسحق صاحب المغازی . (54) . ترتیب سید یوسف بن محمد الحسینی العاملی ، مؤلف جامع المقال . وی اختیار الرجال را بر حسب طبقات اصحاب معصومین-علیهم السلام-نظیر رجال شیخ مرتب ساخته ، یعنی نخست اصحاب رسول اکرم-صلی الله علیه و آله-سپس اصحاب امیر المؤمنین-علیه السلام-و بعد از آن اصحاب امام حسن بن علی-علیه السلام-و به همین روش تا اصحاب امام یازدهم-علیه السلام-همه را پی در پی ذکر کرده است . بنابر گفته محدث نوری در خاتمه مستدرک الوسائل ، تاریخ اتمام این کتاب سال 981 است . (55)

3 . ترتیب شیخ داود بن حسن بن یوسف البحرانی . وی که تقریبا از معاصران شیخ حر عاملی ، صاحب وسائل الشیعه ، است ، کتاب اختیار را به ترتیب الفبایی کامل ، یعنی مراعات حرف اول و دوم و سوم و . . . ، نظیر منهج المقال (56) ، مرتب ساخته است . (57)

4 . کتاب حل الاشکال تالیف سید احمد بن طاووس حلی ، رجالی معروف قرن هفتم . وی متن کتاب اختیار الرجال را با متن اصول سه گانه دیگر فهرست و رجال شیخ و فهرست نجاشی به اضافه متن کتاب الضعفاء ابن الغضائری در کتابی گرد آورده و این مجموعه را

حل الاشکال فی معرفه الرجال نام نهاده است . و گویا شهید ثانی-رحمه الله علیه-نسخه اصل این کتاب را در اختیار داشته است . (58)

کلباسی مؤلف سماء المقال (متوفا به سال 1356 قمری) با همه تمجید و ستایشش از نیکویی ترتیب این کتاب ، به این علت که اغلب احادیث اختیار الرجال در آن نیامده و بعضی به اشاره یا نقل به معنی ذکر شده ، چنانکه مراجعه کننده را از اصل کتاب بی نیاز نمی سازد و نیز در مواردی اشتباهاتی بر قلم مؤلف بزرگوار آن رفته ، از کتاب مزبور انتقاد می کند . (59)

پس از ابن طاووس بعضی از شاگردان وی و جمعی از متاخران از او پیروی کرده و اصول اربعه رجالیه را با چند کتاب دیگر از قدما مانند : الضعفاء ، رجال برقی و رجال عقیقی در یکجا گرد آورده اند . (60)