چهار کتاب اصلی علم رجال صفحه 14

الفهرست

اشاره

این کتاب از گرانبهاترین آثار کهن شیعی در فن رجال و از کتابهای مورد اعتماد علمای این فن است . چنانکه در آغاز این گفتار یاد شد ، «فهرست اصطلاحا بر کتبی که در آن از صاحبان اصول و«مصنفات (64) نام برده شود اطلاق می گردد و قدمای علم رجال غالبا فهرستهایی داشته اند که در آنها فقط به معرفی بعضی از مؤلفان شیعه یا معرفی مؤلفان کتب موجود نزد خود ایشان بسنده می شده است ، مانند : فهرست زراری و فهرست ابن عبدون .

نخستین کسی که در این رشته به تفصیل کتاب نوشت ابو الحسین احمد بن حسین بن عبید الله غضائری ، رجالی معروف شیعه و معاصر شیخ طوسی و نجاشی ، بود که دو کتاب فراهم آورد یکی در اصول و دیگری در مصنفات . ولی متاسفانه این دو کتاب به نسلهای بعد نرسید ، چنانکه از پیش یاد کردیم .

از لحن کلام شیخ طوسی در مقدمه الفهرست آنجا که در مقدمه کتابش از اصرار شیخ فاضل و هم از بیان شیخ نجاشی-معاصر و همدوره عالیقدر شیخ که او نیز کتابی در همین موضوع تالیف کرده-سخن می گوید ، برمی آید که انگیزه این هر دو دانشمند همعصر و عالیقدر همان خالی بودن زمینه این کار و فقدان کتاب جامع و مشبعی در این رشته بوده است . بجز فهرست ابن ندیم (متوفا به سال 385) که موضوعا با فهرست مصطلح تا حدودی متفاوت است و درباره تمامی علوم و فنون و مذاهب و سنن معموله میان مسلمانان و بیان مؤلفات ایشان در هر یک

از اینها و مؤلفات علمای غیر مسلمان است و سال تالیف آن 378 است ، فهرست شیخ قدیمی ترین کتاب مفصلی است که در این رشته تاکنون به جای مانده و در دسترس دوره های بعد قرار گرفته است . فهرست ابو غالب زراری (65) متوفا به سال 368) و معدودی از فهرستهای متقدم بر شیخ (66) -که اکنون بر جا و در دسترس است-کتابهایی کوچک ، بل رساله هایی ، خاص معرفی چند کتابند . (67)

در این باره که از فهرست شیخ و فهرست نجاشی کدامیک پیش از دیگری تالیف شده ، تحقیق یقین آوری انجام نگرفته است . شاید بدین قرینه که نجاشی در فهرست خود از شیخ و تالیفات وی از جمله الفهرست نام برده ، در حالی که در فهرست شیخ از نجاشی و تالیف وی نامی نیست ، گمان می رود که کتاب نجاشی پس از کتاب شیخ تالیف شده است . ولی اولا نامبرده شدن کتاب شیخ در فهرست نجاشی دلیل بر تقدم کتاب شیخ نیست و آیا نمی توان تصور کرد که نجاشی قبلا نام و دیگر تالیفات شیخ را در فهرست خود ثبت کرده و پس از آنکه فهرست شیخ نوشته شده ، آن را نیز در شرح حال وی گنجانیده و به کتب شیخ افزوده باشد ؟ همان طور که خود شیخ طوسی در ذیل شرح حال و در شمار تالیفات خود در فهرستش از کتاب مبسوط ، که گفته اند آخرین تالیف شیخ است ، نام آورده و آن را بر شرح حال خود افزوده است . ثانیا اگر نام نبردن از کتاب نجاشی در فهرست شیخ به موجب آن باشد که در هنگام نگارش آن فهرست ، کتاب نجاشی وجود

نداشته ، می بایست بعدها که کتاب مزبور تالیف شده ، در فهرست شیخ گنجانیده شود ، زیرا بنابر مشهور ، شیخ طوسی ده سال پس از نجاشی زنده بوده و به طور حتم از وجود کتاب وی با خبر شده است . بنابراین ، دلیل یاد نشدن کتاب نجاشی را در فهرست شیخ و همچنین یاد کردن نجاشی کتاب شیخ را باید در چیز دیگری جستجو کرد که احتمالا عبارت باشد از معروفیت و عظمت علمی شیخ طوسی و کتابهایش در جامعه شیعی آن روزگار و برخوردار نبودن نجاشی از شهرتی که موجب توجه کامل به خود یا کتابش گردد .

لیکن با این همه ، بررسی و مقابله دو کتاب مزبور و برخورد به عباراتی در فهرست نجاشی که عینا عبارات فهرست شیخ با پاره ای اضافات است و مشاهده شیوه بیان نجاشی در بسیاری از موارد که نمایشگر نظر انتقادی وی نسبت به مطالب هرست شیخ است ، تقریبا جای تردیدی در این باقی نمی گذارد که فهرست نجاشی پس از فهرست شیخ تالیف شده است .

مشخصات کتاب