چهار کتاب اصلی علم رجال صفحه 15

این کتاب مشتمل بر معرفی نام و آثار قریب به نهصد نفر از صاحبان اصول و مصنفات است که غالبا همراه با سلسله سند میان شیخ و آنان ذکرشان رفته است .

تهیه و تالیف کتاب به خواهش یکی از معاصران شیخ که در مقدمه همین کتاب از او به الشیخ الفاضل تعبیر می کند ، انجام گرفته است . هر چند قرینه قابل اعتمادی که بتواند این شخص را معرفی کند در دست نیست ، ولی از تعبیر شیخ فاضل و هم از اینکه خواهش او در مورد تالیف این کتاب (و همچنین در تالیف دو کتاب

دیگر شیخ : الرجال و الجمل و العقود) از طرف شخصیت بزرگ علمی زمان خود به اجابت مقرون گشته ، به اجمال می توان مطمئن بود که آن شخص دارای موقعیت علمی قابل ملاحظه ای بوده است . (68)

مبنای کتاب بر معرفی اصحاب اصول و مصنفینی است که یا شیعه باشند یا برای شیعه کتابی تالیف کرده باشند . (69) شیخ خود در مقدمه کتاب وعده می دهد که در ذیل نام هر یک از مصنفین و اصحاب اصول ، به آنچه درباره وی از جرح یا تعدیل گفته شده ، و هم به اینکه روایت او مورد اعتماد است یا نه ، و هم به مذهب و اعتقاد او ، اشاره کند ولی عملا در کتاب از این روش تخلف شده است . بدین صورت که جز در موارد نادر ، از توثیق یا تضعیف نامبردگان دریغ کرده ، (70) و در ذیل نام شیعیان غیرامامی از قبیل فطحیه و واقفیه در بعضی از موارد از تذکر مذهب آنان خودداری کرده است . تنها در صورتی که صاحب ترجمه از عامه باشد از مذهب او یاد کرده است . بنابراین هرگاه درباره مذهب کسی سکوت نموده و آن را قید نکرده باشد ، باید مطمئن بود که عامی نیست هر چند شیعی امامی بودن او نیز ثابت نمی شود ، یعنی امکان آن وجود دارد که وابسته به سایر شعبه های شیعه ، مانند فطحی و واقفی و غیره باشد . خلاصه آنکه در فهرست شیخ ، از مذهب شیعه امامی (71) و غیر امامی گاه یاد شده و گاه نشده ، ولی مذهب عامی ، غیر شیعی ، همیشه مورد تذکر

قرار گرفته است . همچنین غالبا از قدح و تضعیف امامی ضعیف ، خودداری شده ، زیرا چنانکه گفتیم موضوع و مبنای کتاب تدوین نام کسانی است که برای شیعه اصل یا تصنیفی نوشته اند ، اعم از شیعی و غیر شیعی ، ممدوح یا مذموم ، که تعیین این صفتها بر عهده این کتاب نیست .

وضع و ترتیب کتاب

کتاب بر حسب حروف تهجی ترتیب یافته و در هر حرفی برای هر یک از اسمهای مصدر به آن حرف ، باب جداگانه ای باز شده است ، مثلا در حرف الف برای ابراهیم یک باب و برای اسمعیل یک باب و برای احمد یک باب باز کرده و برای مجموع اسمهایی که بجز یکی از آنها وجود نداشته است ، در هر حرفی ، باب جداگانه ای به عنوان باب الواحد گشوده است ، مثلا در باب الواحد حرف الف ، اسمهای اصبغ و ادریس و اصرم را که از هر کدام یکی بیش نبوده گنجانیده است . و به همین ترتیب تا آخر حروف تهجی ، مجموع اسامی یاد شده در کتاب را که بالغ بر نهصد است در ضمن این ابواب متذکر شده است .

چگونگی نسخه های فهرست

بنابر اظهار نظر بسیاری از خبرگان فن ، نسخه های کتاب الفهرست مانند بیشتر کتب معتبر رجالی کهن از قبیل کتابهای کشی ، نجاشی ، برقی ، و غضائری عموما به تحریف و تصحیف و فزونی و کاستی دچار شده و نسخه صحیح آن به دست ابنای این زمان نرسیده است . علامه کلباسی در این باره می نویسد : «بیشتر نسخه های کنونی فهرست از تصحیف و غلط خالی نیست و چنانکه بعضی از صاحبنظران گفته اند اکثر نسخی که در اختیار مراجعان این دوران قرار دارد مورد دستبرد حوادث و بازیچه دست تصحیف شده است . محقق شیخ سلیمان بحرانی (متوفا به سال 1121 هجری) در صدد شرح و ترتیب و تصحیح این کتاب برآمد و در اکثر تراجم آن ، خطاهای ناشی از قلم کاتبان را اصلاح کرد ، ولی بجز

اسمهای مصدر به الف را در قالب تالیف نریخت . » (72) از این گفتار استنباط می شود که تصحیحهای محقق بحرانی از نوع تصحیح قیاسی بوده و با مقابله با دیگر کتابهای مورد اعتماد رجال انجام گرفته است ، نه تصحیح نسخه ای به معنای دست یافتن بر نسخه های تصحیح شده و قابل اعتمادی از خود کتاب الفهرست و مقابله آنها با یکدیگر . چه ، در آن صورت می باید خود محقق مزبور بدین موضوع اشاره کرده و کلباسی نیز آن را نقل کرده باشد . علاوه بر این می باید از آن پس مسئله اختلاف نسخه ها حل شده و نسخه کامل یا صحیح تقریبی مشخص شده باشد .