چهار کتاب اصلی علم رجال صفحه 16

تا آنجا که ما اطلاع داریم ، نسخه صحیح الفهرست تا زمان ابن داود حلی (متولد به سال 647) موجود بوده ، زیرا وی در مواردی تصریح کرده که نسخه رجال و فهرست شیخ به خط مؤلف در اختیار اوست . پس از آن دیگر از نسخه تصحیح شده کتاب مزبور اطلاعی در دست نیست و بدین قرینه که در نسخه های کنونی عبارات تحریف شده قطعی دیده می شود و مؤلفان معروف رجال در دوره های متاخر از ابن داود ، مانند میرزا محمد استرآبادی مؤلف رجال کبیر (متوفا به سال 1028 یا 1026) و میر مصطفی تفرشی ، از علمای قرن یازدهم و مؤلف نقد الرجال ، در نقل مطالب آن با یکدیگر اختلاف دارند ، می توان مطمئن بود که هیچ یک به نسخه تصحیح شده این دوکتاب دسترسی نداشته اند و نسخه ابن داود مفقود الاثر شده است .

پس هر جا که نسخه های موجود الفهرست با آنچه ابن داود از کتاب مزبور نقل

می کند یکسان نباشد ، بی تامل باید نقل ابن داود را مقدم و حجت شمرد . چه ، گمان درستی و برابری آن با نوشته شیخ قویتر و خردپسندتر است . باید افزود که هر جا میان نقل ابن داود با نقل علامه حلی که معاصر و همدوره وی در شاگردی نزد احمد بن طاووس بوده است ، نابرابری دیده شود ، همه وقت نمی توان سخن ابن داود را مقدم شمرد ، زیرا علامه نیز نسخه تصحیح شده رجال و فهرست شیخ را در اختیار داشته است و البته گمان اشتباه ابن داود در قرائت نسخه یکباره منتفی نیست .

چگونگی نسخه های چاپی

متن فهرست با همان ترتیب اصلی ، نخستین بار در سال 1356 هجری قمری در مطبعه حیدریه نجف با مقدمه و تصحیح و پاورقی سید محمد صادق آل بحرالعلوم به چاپ رسید و همان نسخه با همان خصوصیات بار دیگر در سال 1380 قمری تجدید چاپ شد . این چاپ در 252 صفحه به قطع وزیری و دارای فهرست نامها و شماره نام رجال و نقطه گذاری بالنسبه کامل و بر روی هم ، چاپی ممتاز و قابل توجه است . سالها پیش از این تاریخ نیز ، یعنی در سال 1271 هجری (1853 میلادی) نسخه ای از فهرست که بر حسب حروف اول و دوم و سوم نام و نام پدر و نام جد ترتیب یافته بود ، به وسیله ا . سبرنجر و مولی عبد الحق در هندوستان تصحیح شده و به چاپ رسیده بود . علامه بزرگوار شیخ آقا بزرگ تهرانی ، مؤلف کتاب الذریعه ، این نسخه را دیده و خصوصیاتی از آن را در کتاب ذریعه (ج

16 ، ص 384) نقل کرده است و آقای سید محمد صادق بحر العلوم در مقدمه کتاب رجال طوسی (ص 69) آن را به نقص و پر غلطی و بدچاپی موصوف نموده است .

مصحح فاضل نامبرده از قول علامه تهرانی شرحی در مورد چاپ دیگری از الفهرست نیز در مقدمه کتاب رجال نقل کرده که خلاصه آن چنین است : «سالها قبل (در حدود سال 1315 قمری) در تهران نسخه ای از الفهرست را در کتابخانه عالم بزرگ ، حاج میرزا ابو الفضل تهرانی ، دیدم . این نسخه در لیدن به طبع رسیده و از لحاظ اتقان و نیکویی چاپ کاملا گرانبها و جالب بود . پس از آنکه به زحمت زیاد شرح آخر آن را که به زبان لاتین نگارش یافته بود به ترجمه رسانیدیم ، معلوم شد که ناشر کوشش فراوانی در مقابله نسخه ها و دقت در تصحیح به کار برده است و هم اکنون نسخه ای که در آن تاریخ به خط خود از آن برداشته ام با همان خط و کاغذ موجود است . جای شگفتی است که علامه تهرانی با اعجابی که از این نسخه داشته در کتاب ذریعه ، ذیل نام الفهرست ، مطلقا از آن یادی نکرده و به گزاره چاپ هند بسنده کرده است . آیا بدین قرینه و هم به قرینه آنکه هیچکس دیگر چنین نسخه ای از کتاب الفهرست را ندیده و از آن نشانی ندارد ، گمان آن نیست که علامه مزبور در شناخت آن نسخه دچار اشتباه شده و همان چاپ هند را چاپ لیدن پنداشته ، یا در هنگام گزاره این شرح (که خلاصه

آن را گفتیم) به خاطر طول زمان ، خصوصیات آن را فراموش کرده و دچار این خلط شده باشد ؟

اعتبار فهرست و انتقاد بر آن

برای اثبات اعتبار کتابهای شیخ طوسی ، بیش از بررسی اصل کتاب ، می توان به اعتبار مؤلف آنها استناد جست . عظمت و ارجمندی مقام علمی شیخ آنچنان است که گمان بی اعتباری تالیفات وی را به کلی مردود ، یا لااقل ، ضعیف می سازد .