- موضوع علم رجال 1
- تعریف علم رجال 1
- تاریخچه و سیر اجمالی این علم تا دوره شیخ و نجاشی 1
- آغاز و انگیزه تدوین هر یک از رشته های علم رجال 3
- اختیار الرجال و الفهرست 5
- اختیار الرجال و الفهرست 5
- اشاره 6
- مشخصات کتاب 6
- اختیار الرجال یا تلخیص رجال کشی 6
- انتساب کتاب به شیخ طوسی 7
- نام اصل کتاب کشی 10
- نحوه انتخاب و تلخیص شیخ 11
- کتابهایی که بر محور اختیار الرجال نگارش یافته است 12
- آیا انتخاب دیگری از رجال کشی انجام گرفته است 13
- اشاره 14
- مشخصات کتاب 14
- الفهرست 14
- وضع و ترتیب کتاب 15
- چگونگی نسخه های فهرست 15
- چگونگی نسخه های چاپی 16
- اعتبار فهرست و انتقاد بر آن 16
- پی نوشتها 19
- از1تا35 19
- از36 تا76 23
نوشته های وی در هر رشته ای گشاینده راهی نو و روشی مبتکرانه و نمایشگر قدرت فراوان و کم سابقه علمی اوست .
چنانکه می دانیم دو کتاب تهذیب و استبصار او در شمار چهار کتاب معروف حدیث ، و سه کتاب الفهرست ، الرجال ، و اختیار الرجال او ، جزء چهار اصل مورد اعتماد علم رجال ، و کتابهای دیگر او هر کدام در رشته خاص خود از : تفسیر ، کلام ، اصول ، و فقه ممتاز و برجسته و برخوردار از ابتکار می باشند .
بنابراین خدشه در آراء و نظرهای وی در فن رجال ، کاری دشوار و دور از احتیاط است . عملا نیز دو کتاب الفهرست و الرجال او در دوره های پس از خود وی پیوسته مورد توجه و اعتنای علمای بزرگ و نام آوری چون محقق ، علامه ، ابن طاووس ، شهید و غیر ایشان بوده و به گفته علامه کلباسی در سماء المقال (ص 52) مشهور علماء توثیقها ، تضعیفها ، و دیگر آراء او را درباره رجال ، به چشم اعتبار و اتقان نگریسته اند .
با این همه ، به طور کلی نمی توان بر همه گفته های شیخ بزرگوار طوسی در رجال صحه نهاد و وجود پاره ای اشتباهات را در
کتابهای ایشان نادیده گرفت . و البته باید اذعان داشت که این اشتباهات در کنار آراء متقن و درست شیخ الطایفه ناچیز و نادر است .
محقق رجالی این روزگار ، شیخ محمد تقی شوشتری در سراسر کتاب تحلیلی و جامع خود ، قاموس الرجال به موارد خطاهای شیخ-قدس سره-در دو کتاب الفهرست و الرجال اشاره کرده و از جمله در فصل بیستم از مقدمات کتاب مزبور نمونه ای از آنها را در ترجمه ابو غالب زراری نمایانده است .
بنابر اظهار محقق مزبور ، موجب اصلی اشتباهات شیخ آن است که وی از فهرست ابن الندیم که چندان متقن و مورد اعتماد نیست ، در موارد بسیاری نقل کرده و از اینرو هر گاه میان نظر شیخ و نجاشی در موردی اختلاف باشد ، سخن نجاشی مقدم است ، زیرا وی در سرتاسر کتاب خود بجز یک بار ، از کتاب مزبور سخنی نقل نکرده است . (73) با این حال در موارد اختلاف میان شیخ و نجاشی ، همیشه نمی توان به تقدم سخن نجاشی حکم کرد ، بلکه حاکم نهایی در غالب موارد ، قراین و امارات خارجی است (در این زمینه در بخشی ، زیر عنوان مقایسه میان فهرست نجاشی و شیخ ، بیش از این سخن خواهیم گفت) .
کتابهایی که بر محور الفهرست نوشته شده است
ذیلها و ترتیبهای متعددی که در دوره های بعد از شیخ بر محور این کتاب نگارش یافته ، بر اهتمام اصحاب نسبت به آن ، نشانه ای بارز است . در زیر از تمامی آنچه در این زمینه بدان دست یافته یا از آن در کتابها نشانی دیده ایم ، یاد می کنیم :
1 . معالم