سهل بن زیاد در آیینه علم رجال صفحه 100

اساتید سهل بن زیاد ارائه کردیم، اتهام درستی به نظر می رسد؛(1) ولی همان گونه که در پایان بخش سوم اشاره کردیم، این آمار بر پایه تعداد عنوان هایی است که سهل نام آن ها را به عنوان شیخ خود برده است، ولی اگر شمار روایات را مدّ نظر قرار دهیم این نسبت دگرگون می شود، زیرا سهل بن زیاد بیش از 90 درصد روایات خود را از طرق معتبر نقل کرده است، در نتیجه این مسأله منافاتی با نقل اجلّاء از سهل بن زیاد ندارد.

افزون بر این، راه توجیه برای همان روایاتی که سهل از راویان ناشناس نقل کرده است نیز باز است، زیرا می توان گفت: به گمان بسیار همان گونه که بینش اعتقادی و سطح شناخت راویان و اهل حدیث با هم متفاوت بوده است، شیوه نگرش آن ها به امر حدیث و نقل آن نیز با یک دیگر فرق داشته است. مثلا باور برخی از آن ها این بود که حدیث شخص ضعیف را هرگز نباید شنید و آن را منتشر کرد - چنان چه از نهی احمد بن محمد بن عیسی از شنیدن و نقل احادیث سهل برمی آید - و برخی دیگر معتقد بودند که چنین احادیثی را هم باید شنید و حفظ کرد و تا هنگامی که با اصول بنیادین مذهب منافاتی نداشته باشد انتشار آن ها نیز ایرادی ندارد. و چه بسا احادیث بسیاری که بر پایه دیدگاه نخست هیچ گاه نقل نشد و هرگز به دست ما نرسید، در حالی که اگر مطابق با دیدگاه دوم با آن ها رفتار می شد و امروز در کتاب های روایی ما موجود بود دشواری های بسیاری را از ما حل می کرد.

بنابراین گمان می رود کسانی چون سهل بن زیاد برای ماندن این احادیث، آن ها را حتی از راویان ناشناس نیز نقل و در مواردی که نام راوی پیشین را نمی دانستند آن را به صورت مرسل روایت می کردند تا این احادیث از میان نرود.

ممکن است کسی بگوید: این احتمال با تعبیر «یعتمد علی المجاهیل» سازگاری ندارد، زیرا این تعبیر می رساند که تنها مجردِ نقل نبوده است، بلکه اعتماد هم بوده است.