سهل بن زیاد در آیینه علم رجال صفحه 115

دوم: چه بسا بگوییم توثیق و تضعیف از باب حکایت نیست، بلکه مانند فتوی بوده و نوعی إخبار از دیدگاه توثیق کننده یا تضعیف کننده است، که در این صورت اشکال یادشده از پایه خراب می گردد.

اشکال سوم:

در اصل این که شیخ قدس سره سهل بن زیاد را توثیق کرده باشد، تردید وجود دارد. زیرا ممکن است واژه «ثقه» اشتباها به دست خود شیخ قدس سره و یا نسخه نویسان اضافه شده باشد. شاهد بر این مدعا این است که ابن داوود قدس سره هیچ اشاره ای به این توثیق نمی کند، در حالی که خودش تصریح کرده است که من نسخه ای از رجال شیخ قدس سره را دیده ام که به خط خود ایشان است.(1)

پاسخ:

یکم: این که اشتباه از خود شیخ قدس سره باشد با اصل عدم غفلت منافات دارد.

دوم: اگر اشتباه از نسخه نویسان باشد امر دائر میان این است که یا نسخه های موجود دارای زیاده باشد و یا کتاب ابن داوود قدس سره دارای نقیصه. و اهل فن در دوران میان زیاده و نقیصه اصل عدم زیاده را بر اصل عدم نقیصه مقدم می کنند و دلیل شان هم این است که جاماندن قلم از نوشتن آن چه که ذهن تراوش می کند بسیار رخ می دهد و از مواردی که قلم به اشتباه بر کاغذ روان شده و کلمه ای را اضافه می نویسد بسیار بیشتر است. بر پایه این گمان، این که ابن داوود واژه «ثقه» را به اشتباه نیاورده باشد قوی تر از این است که نسخه نویسان آن را اضافه کرده باشند.(2)

ثالثا: رجال ابن داوود متّهم به کثرت اشتباه و غلط است(3) و در معارضه با سایر کتاب ها نمی توان به آن اعتماد کرد.

1- (1) ابن داوود دست کم در 32 مورد جمله «بخط الشیخ» را در رجال خود دارد، از جمله: رجال ابن داوود، ص 226، 273، 280 و 295.
2- (2) ممکن است کسی بگوید: این دو احتمال هیچ یک بر دیگری ترجیح ندارد و میان آنها تعارض می شود. در پاسخ می گوییم: گویا طبایع گوناگون در این رابطه با یک دیگر تفاوت دارند، ولی آن چه حقیر در خود دیدم، با آن چه در متن آمده است انطباق دارد. و به هر روی بر فرض که از این پاسخ چشم پوشی کنیم، پاسخ یکم و سوم بس خواهد بود.
3- (3) جعفر سبحانی، کلیات فی علم الرجال، ص 115.