سهل بن زیاد در آیینه علم رجال صفحه 59

البته می گویند: وی پس از آن که احمد بن محمد بن عیسی اشعری او را از قم بیرون کرد، به ری رفت و در آن جا سکنی گزید.(1) پس گویا او در آغاز اهل قم بوده و پس از بیرون شدن از آن، به اجبار در ری ساکن شده است و شاید هم بر عکس، در آغاز اهل ری بوده و برای آموختن دانش حدیث به قم آمده است، ولی پس از بیرون شدن به سرزمین خود بازگشته است. البته گمان دیگری هم وجود دارد و آن این است که با توجه به مذاق وی در امر حدیث و نوع نگرش او در این مسأله، او را اهل عراق بدانیم؛ ولی به هر روی، همان گونه که گفته شد این انگاره ها حدس و گمانی بیش نیست.

تاریخ درگذشت

به نقل مرحوم کشی قدس سره از نصر بن صباح، «سهل بن زیاد آدمی رازی» پیشگاه شریف سه امام معصوم یعنی امام جواد، امام هادی و امام عسکری علیهم السلام را درک کرده و در سال 255 قمری با امام عسکری علیه السلام مکاتبه ای داشته است که به وسیله محمد بن عبدالحمید انجام شده است.(2) بنابراین سهل بن زیاد بی گمان در سال 255 قمری زنده بوده است، ولی برآورد این که وی پس از تاریخ یادشده تا چه مدتی زنده بوده بستگی به این دارد که بتوانیم روایت کردن جناب کلینی از او را ثابت نماییم که البته به نظر سخت می رسد؛ زیرا اگرچه در بیش از 150 مورد، جناب کلینی یکراست از سهل بن زیاد روایت کرده است،(3) ولی این گمان وجود دارد که واژه «عده من اصحابنا»، «علی بن محمد» و مانند آن که در سایر روایات کلینی از سهل وجود دارد به اشتباه ساقط شده و یا خود جناب کلینی با اعتماد بر سندهای پیشین آن ها را حذف کرده باشد؛ اضافه بر این که طبقه آن ها یکی نیست.

1- (1) همان.
2- (2) محمد بن عمر بن عبدالعزیز کشی، رجال کشّی، ص 566.
3- (3) مانند: الکافی، 384:1، 441، 547 و 251:2، 616، 647 و 124:3، 134، 135، 149 و 34:4 و 187:5 و 255:6.