سهل بن زیاد در آیینه علم رجال صفحه 60

البته نکته ای که این گمان را کم رنگ می کند این است که اشتباه شخصیتی مانند جناب کلینی در بیش از 150 روایت بسیار دور از ذهن و عجیب است و با دقّت و ضبطی که از ایشان نقل شده، سازگاری ندارد. افزون بر این، در میان این موارد، دست کم 20 مورد وجود دارد که در سند روایت پیشین، نامی از سهل بن زیاد نیست؛(1) پس نمی توان گفت جناب کلینی با اعتماد بر آن، نام واسطه ها را حذف کرده است.

بنابراین با توجه به این که جناب کلینی خود اهل ری بوده و طبیعتا جوانی را در ری سپری کرده است و سهل بن زیاد نیز به ری تبعید شده بود، احتمال دیدار آن ها با یک دیگر وجود دارد، هرچند زمان این دیدار بسیار کوتاه بوده و پس از اندکی سهل بن زیاد به دیار باقی شتافته است، و از همین روی جناب کلینی بیشتر روایات خود را با واسطه از او نقل کرده است.

پس اگر فرض را بر دیدار مرحوم کلینی با سهل بن زیاد بگیریم، با توجه به این که گویا جناب کلینی پس از شهادت امام عسکری علیه السلام به دنیا آمده،(2) معلوم می شود که سهل بن زیاد سال ها پس از شهادت امام عسکری علیه السلام زنده بوده است، به اندازه ای که جناب کلینی به سن رشد برسد و بتواند از وی روایت نقل کند. پس اگر ما سنّ سهل بن زیاد را در زمان شهادت امام جواد علیه السلام (220 ق) چیزی نزدیک هجده سال (یعنی حداقل سنّ رشد) فرض کنیم و بگوییم او پس از شهادت امام عسکری (260 ق) هم به اندازه همین هجده سال (که مرحوم کلینی به سنّ رشد رسیده) زنده بوده است می توان گفت او هنگام وفات، سنّی نزدیک 76 سال داشته است، یعنی وی دست کم 18 سال پیش از شهادت امام جواد علیه السلام به دنیا آمده و هجده سال پس از شهادت امام عسکری علیه السلام از دنیا رفته است؛ بنابراین تاریخ درگذشت او ممکن است نزدیک سال 278 قمری و پس از آن باشد.