صرف میر صفحه 10

زمان گذشته و هر یکی را مستقبلی است که دلالت می کند بر زمان آینده و مستقبل فَعَلَ سه است فَعَلَ یَفْعُلُ (1)چون نَصَرَ یَنْصُرُ و فَعَلَ یَفْعِلُ (2)چون ضَرَبَ یَضْرِبُ و فَعَلَ یَفْعَلُ(3)(4) چون مَنَعَ یَمْنَعُ و مستقبل فَعِلَ دو است فَعِلَ یَفْعَلُ (5)چون عَلِمَ یَعْلَمُ و

1- این صیغه غالبا متعدی است نحو قوله تعالی ولقد نصرکم الله ببدر وانتم اذله ونحو قوله تعالی ینصُرُک الله نصرا عزیزا و گاهی لازم است نحو قوله تعالی الم تر الی الذین خرجوا من دیارهم وهم الوف و نحو قوله تعالی یخرُجُ من بطونها شراب مختلف الوانه فیه شفاء للناس.
2- این صیغه نیز غالبا متعدی است نحو قوله تعالی ضرب الله مثلا عبدا مملوکا لایقدِرُ علی شی ء ونحو قوله تعالی و یضرِبُ الله الأمثال لعلهم یتذکرون. و گاهی لازم است نحو قوله تعالی حتی اذا کنتم فی الفلک وجرین بهم بریح طیبه ونحو قوله تعالی والفلک التی تجری فی البحر بما ینفع الناس.
3- أبی یأبِی شاذّ است و اما بقَی یبقَی بفتح عین در ماضی و مضارع و فنی یفنی و قلی یقلی و مثل اینها از لغات قبیله طیّ است که از کسره فرار کرده اند بسوی فتحه یعنی اصل در اینها کسر عین ماضی بوده کسره را به فتحه قلب کردند بجهه آن که قیاس آنها آن است که کسره را قلب بیاء کنند در جائی که بعد از کسره یاء باشد. کسره یاء را بفتحه قلب کنند به جهه خفت.
4- این صیغه ایضا غالبا متعدی است نحو قوله تعالی یا هرون ما منعک اذ رایتهم ضلوا الّا تتبعن و نحو قوله تعالی و یمنعون الماعون و گاهی لازم است نحو قوله تعالی ثم ذهب الی اهله یتمطی ونحو قوله تعالی فأما الذبد فیذهب جفاء. ویاتی فی التصریف انه یشترط فی هذه الصیغه کما ظهر من الأمثله التی مثلنا بها أن یکون عین الفعل فیها او لام الفعل فیها حرفا من حروف الحلق وهی سته کما قال الشاعر: حرف حلقی شش بود ای نور عین*** هاء و همزه حاء و خاء و عین غین
5- این صیغه ایضا غالبا متعدی است نحو قوله تعالی علِم کل اناس مشربهم ونحو قوله تعالی یعلَم سرکم وجهرکم و یعلَم ما تکسبون و گاهی لازم است نحو قوله تعالی إنّما المؤمنون الذین اذا ذکر الله وجلت قلوبهم و نحو قوله تعالی قالوا لاتوجل انا نبشرک بغلام علیم.