صرف میر صفحه 12

که حرکت عین ماضی ، موافق حرکت عین مستقبل است.

فصل: صیغه های فعل ثلاثی مزید

فعل ثلاثی مزید فیه(1) را ده باب مشهور است :

باب اِفعال(2) ، اَفْعَلَ یُفْعِلُ اِفْعالًا چون اَکْرَمَ یُکْرِمُ اِکْراماً (3).

باب تفعیل(4) ، فَعَّلَ یُفَعِّلُ تَفْعیلًا چون صَرَّفَ یُصرِّفُ تَصْریفاً.

باب مفاعله ، فاعَلَ یُفاعِلُ مُفاعَلَهً و فِعالًا و فِیعالًا چون ضارَبَ یُضارِبُ مُضارَبَهً و

1- فعل ثلاثی مزیدفیه را ده باب مشهور است در نزد زمخشری و ابن حاجب و اما در نزد غیر ایشان سیزده باب است و در این باب ها یک حرف زاید کرده اند یا دو حرف و یا سه حرف و از سه حرف زیاده زاید نکرده اند تا این که مزیت فرع بر اصل لازم نیاید و مقدم کرده اند آن باب ها را که در آنها یک حرف زاید است بر آن باب هائی که در آنها دو حرف زاید است و نیز مقدم داشته اند آن بابها را که در آنها دو حرف زاید است بر آن ابواب که در آنها سه حرف زاید است از برای رعایت ترتیب طبیعی.
2- اگر کسی بحث کند چرا مصنّف باب افعال را مقدم داشته بر سایر بابها جواب گوئیم زیرا که زیاد کردن در اول است. و اگر گویند چرا همزه در مصدر این باب مکسور است جواب گوئیم تا فرق باشد میانه مصدر و جمعی که بر وزن أفعال است و چرا عکس نشد زیرا که جمع ثقیل است و فتحه خفیف به جهه تعادل
3- اَکْرَمَ در اصل کرم بود فعل ثلاثی مجرّد بود خواستیم فعل ثلاثی مزید فیه اش بنا کنیم بردیم به باب افعال قاعده باب افعال را بر وی جاری ساختیم قاعده باب افعال آن بود که هر فعل ثلاثی مجرّد را که بآن باب ببرند همزه قطع مفتوح در اوّلش بیاورند و فاء الفعل را ساکن کنند و عین الفعلش را فتحه دهند اگر مفتوح نباشد ما هم چنین کردیم کَرُمَ اَکْرَمَ شد یعنی گرامی داشته است یکمرد غائب در زمان گذشته ، و با همین الگو ، بابهای دیگر را نیز می شود ساخت.
4- و اگر بحث کنند چرا مصنّف بعد از باب افعال باب تفعیل را مقدم داشت جواب گوئیم از برای آنکه زیادتی این باب از جنس اصول است.