کتابخانه بالقرآن

صرف میر صفحه 20

صفحه 20

نون عوض رفع است که در واحد مذکّر بوده است. و تایِ در تَنْصُرانِ و تَضْرِبانِ علامت خطاب و حرف استقبال است ، و الف علامت تثنیه و هَم ضمیر فاعل است و نون عوض رفع است که در واحد بوده. و تایِ در تَنْصُرْنَ وتَضْرِبْنَ علامت خطاب و حرف استقبال است ، و نون ضمیر جمع مؤنّث و فاعل فعل است. و همزه ، در اَنْصُرُ و اَضْرِبُ علامت متکلّم وحده(1) و اَنَا در وی مستتر است دائماً ، که فاعلش باشد. و نون در نَنْصُرُ و نَضْرِبُ علامت متکلّم مع الغیر است و نحن در وی مستتر است دائماً ، که فاعل فعل است. و فاعل یَنْصُرُ و تَنْصُرُ شاید که ظاهر باشد چون یَنْصُرُ زَیْدٌ و تَنْصُرُ هِنْدٌ و شاید که ضمیر مستتر باشد چون «زَیْدٌ یَنْصُرُ» اَیْ هو و «هِنْدٌ تَنْصُرُ» اَیْ هی.

فصل: عمل حروف ناصبه

چون بر فعل مستقبل ، حروف ناصبه(2) درآید (یعنی اَنْ و لَنْ و کَیْ و اِذَنْ)

1- آنچه در متکلم وحده فعل ماضی گفته شد در متکلم وحده فعل مضارع نیز می آید و همچنین تثنیه مخاطب و متکلم مع الغیر.
2- بدانکه وقتی حروف ناصبه که آن چهار است اَنْ و لَنْ و کَیْ و اِذَنْ داخل فعل مضارع میشوند دو عمل دارند عمل لفظی و عمل معنوی. عمل لفظی آن است که در پنج مفرد که یکی یَطلُبُ مفرد مذکر غایب است و یکی تَطلُبُ مفرد مؤنث غایبه و یکی تَطلُبُ مفرد مذکر مخاطب و دو متکلم که یکی اَطلُبُ و یکی نَطلُبُ است حرکت آخر ضمّه باشد بدل بفتحه شود و در هفت موضع نون عوض رفع را بیندازند که آن چهار تثنیه است یکی یَطلُبانِ و سه تَطلُبانِ است و دو جمع مذکر است یکی غایب که یَطلُبُونَ باشد و یکی مخاطب که تَطلبُونَ باشد و در دو جا عمل نمیکنند و آن دو جمع مؤنث است یکی غایبه که یَطلَبْنَ باشد و یکی مخاطب که تَطلُبْنَ باشد. اما عمل معنوی پس اَنْ معنای فعل مضارع را تأویل بمصدر میکند اَن یَطلُبَ یعنی طلب کردن یک مرد غایب است در زمان آینده و لَن معنی مضارع را نفی ابدی میکند لن یَطلُبَ یعنی طلب نمی کند یکمرد غایب همیشه و کَیْ معنی مضارع را علت چیز دیگر میکند مثل أسلَمتُ کَیْ اَدْخُلَ الجنه و إذَنْ معنی فعل مضارع را جواب جزاء میکند مثل اینکه کسی گوید اَنا آتیکَ آنوقت گویی إذَن اُکْرِمَکَ و بدانکه حروف ناصبه عمل کردند بجهه اختصاص ایشان بقبیله واحده و عمل نصب کردند بجهه مشابهت اَنْ با أنَّ در صورت و تأثیر و لَنْ و کَیْ و اِذَنْ را باو حمل کردند و تابع نمودند زیرا که آنها هم مختص اند بقبیله واحده.