صرف میر صفحه 22

یَطْلُبُ (غایب مذکّر است) وتَطْلُبُ (غایبه مؤنّث و هم مخاطب مذکّر است) و اَطْلُبُ و نَطْلُبُ (که دو حکایت نفس متکلّم است) به جزمی بیفتد. و حروف جازمه پنج است : لَمْ و لَمّا و لام امر و لایِ نهی و اِنْ شرطیّه چنانکه گویی لَمْ یَنْصُرْ لَمْ یَنْصُرا لَمْ یَنصُرُوا تا آخر و لَمّا یَنْصُرْ و لمّا یَنْصُرا و لمّا یَنصُروا تا آخر و لا یَنْصُرْ و لا یَنْصُرا و لا یَنْصُروا تا آخر و اِنْ یَنْصُر اِنْ یَنْصُرا اِنْ یَنْصُروا تا آخر. و نونهایی که عوض رفع بودند ساقط شوند به جزمی(1) و لام امر در شش غایب و غایبه داخل شود چنانکه گویی لِیَنْصُرْ لِیَنْصُرا لِیَنْصُروا لِتَنْصُرْ لِتَنْصُرا لِیَنْصُرْنَ و این را امر غایب خوانند و در دو صیغه متکلّم نیز داخل شود چون لِاَنْصُرْ لِنَنْصُرْ.

فصل: نحوه ساخت فعل امر مخاطب

امر مخاطب را از فعل مستقبل مخاطب گیرند و طریقه آن آن است که حرف مستقبل را که تاء است ، از اوّل وی بیندازند اگر مابعد حرف مضارع متحرّک باشد احتیاج به همزه نباشد و به همان حرکت امر بنا کنند و حرکت آخر ونون عوض رفع بیفتد به وقفی.

پس در باب تفعیل ، امر مخاطب بر این وجه باشد : صَرِّفْ صَرِّفا صَرّفُوا(2) صَرِّفی ، صَرِّفا ، صَرِّفْنَ و در باب مفاعله گویی : ضارِبْ(3) ضارِبا ضارِبُوا ضارِبی ضارِبا ضارِبْنَ

1- و نون در مثل یطلبن و تطلبن بحال خود باقیست چونکه نون در مثل این دو صیغه ضمیر است والضمیر لایتغیر ولا یحذف.
2- صَرِّفْ صیغه مفرد مذکر امر حاضر است از تُصَرِّفُ، خواستیم از تصرّف صیغه امر حاضر بناء کنیم تاء که حرف مضارع بود از اولش انداختیم نظر کردیم بما بعد حرف مضارع ما بعد حرف مضارع متحرک بود بهمان حرکت اکتفاء نموده امر بناء کردیم و حرکه آخر بوقفی افتاد صَرِّفْ شد یعنی بگردان تو ای مرد حاضر الآن و همچنین صَرِّفا و صَرِّفُوا الخ ولکن نون در آنها بوقفی افتاد و اما نون صَرِّفْنَ نیفتاد بجهه آنکه علامت فاعل است والعلامه لا تحذف ولا تغیّر.
3- ضَارِبْ أمر است از تُضارِبُ، خواستیم از تُضارِبُ صیغه امر حاضر بنا کنیم تاء که حرف مضارع بود از اولش انداختیم نظر کردیم بما بعد آن متحرک بود بهمان حرکت امر بنا کردیم حرکت آخر بوقفی افتاد ضَارِبْ شد یعنی بزن تو ای مرد حاضر الآن.