صرف میر صفحه 27

فعل مستقبل مجهول

فصل : چون فعل مستقبل را از برای مفعول بنا کنند ، حرف استقبال را مضموم کنند ( اگر مضموم نباشد ) و عین را مفتوح کنند ( اگر مفتوح نباشد ) چون : یُنْصَرُ و یُضْرَبُ و یُعْلَمُ و یُمْنَعُ و یُشْرَفُ و یُحْسَبُ و یُکْرَمُ و یُصَرَّفُ و یُضارَبُ و یُکْتَسَبُ و یُتَضارَبُ و یُتَصَرَّفُ و یُحْمَرُّ و یُحْمارُّ و یُسْتَخْرَجُ و در رباعیّ ، لام اوّل را مفتوح کنند به جای عین چون یُدَحْرَجُ و یُتَدَحْرَجُ و یُحْرَنْجَمُ و یُقْشَعَرُّ.

فصل : بدانکه امر حاضر در فعل مجهول به طریق امر غایب باشد چون : لِتُضْرَبَ لِتُضْرَبا لِتُضْرَبُوا لِتُضْرَبی لِتُضْرَبا لِتُضْرَبْنَ. و بر این قیاس بود امر مجهولِ مجموع ثلاثی مجرد و مزید فیه و رباعی مجرد و مزید فیه.

فصل: نون تأکید ثقیله و خفیفه

بدانکه چون نون تأکید(1) ثقیله درآید در امر حاضر معلوم گویی اُطْلُبَنَّ (2) اُطْلُبانِّ اُطْلُبُنَّ (3) اُطْلُبِنَّ اُطْلُبانِّ اُطْلُبْنانِّ (4) و در امر حاضر مجهول گویی لِتُطْلَبَنَّ

1- بدانکه نون تاکید به مستقبل داخل شود که معنای طلب را که از او فهمیده میشود تاکید می نماید و به شبه مستقبل هم داخل میشود از برای تاکید معنی طلب و آن چند قسم است امر و نهی و استفهام و تمنی و عرْض و قَسَم و نفی چون بنهی شبیه است در صورت از این جهت نون تاکید داخل میشود بآن و الّا آن از معنی طلب عاری است.
2- در اصل اُطْلُبْ بود ، مؤکد کردیم به نون تاکید ثقیله ، چون نون تاکید ثقیله در مفرد ، ماقبل خودش را مفتوح می خواهد ، ما هم فتحه دادیم اُطْلُبَنَّ شد ، یعنی طلب کن تو ای مرد حاضر الان البتّه.
3- اُطْلُبُنَّ در اصل اُطْلُبُوا بود ، مؤکد کردیم به نون تاکید ثقیله چون نون تاکید ثقیله در آخر جمع مذکر امر حاضر لاحق شد ، اُطْلُبُونَّ شد ، التقای ساکنین شد میانه واو جمع و نون تاکید ثقیله واو جمع را از برای رفع التقای ساکنین انداختیم زیرا که ما یدلّ علی الواو که ضمّه باشد موجود بود ، اُطْلُبُنَّ شد ، یعنی طلب کنید شما گروه مردان حاضر الان البتّه.
4- اُطْلُبْنانِّ در اصل اُطْلُبْنَ بود ، مؤکّد کردیم به نون تاکید ثقیله ، چون نون تاکید ثقیله در آخر جمع مؤنّث امر حاضر لاحق شد ، اجتماع ثلاث نونات شد و چون اجتماع ثلاث نونات در کلام عرب قبیح بود «الفی» میانه «نون» جمع و «نون» ثقیله درآوردیم تا فاصله شود ، اُطْلُبْنان شد و نون تاکید ثقیله در این جا به مشابهت نون تثنیه مکسور شد ، اُطْلُبْنانِّ شد ، معنایش طلب کنید شما گروه زنان حاضر الان البتّه.