صرف میر صفحه 3

جایی به جایی و از حالی به حالی» و در اصطلاح(1) علما عبارت است از : گردانیدن یک لفظ بسوی صیغه های(2) مختلفه(3) تا حاصل شود از آن معناهای متفاوته.(4)

و تصریف در اسم کمتر باشد چون : رَجُلٌ رَجُلانِ رِجالٌ و رُجَیْلٌ (5)و تصریف در فعل بیشتر باشد(6) چون : ضَرَب ضَرَبا ضَرَبُوا ضَرَبَتْ ضَرَبَتا ضَرَبْنَ ضَرَبْتَ ضَرَبْتُما ضَرَبْتُم ضَرَبْتِ ضَرَبْتُما ضَرَبْتُنَّ ضَرَبْتُ ضَرَبْنا و چون : یَضْرِبُ یَضْرِبانِ یَضْرِبُونَ تَضْرِبُ تَضْرِبانِ یَضْرِبْنَ تَضْرِبُ تَضْرِبانِ تَضْرِبُونَ تَضْرِبینَ تَضْرِبانِ تَضْرِبْنَ أضْرِبُ نَضْرِبُ.

و تصریف در حرف نباشد زیرا که در حرف تصرّف نیست.(7)

1- وقال الرضی المتاخرون علی أن التصریف علم بأبنیه الکلم و بما یکون لحروفها من اصاله و زیاده وحذف وصحه واعتلال و ادغام و اماله و ما یعرض لاخرها مما لیس باعراب ولابناء من الوقف وغیر ذلک.
2- مراد از صیغه در شرح امثله در ضرَبَ گذشت.
3- قوله: "بسوی صیغه های مختلفه.." و صیغه های مختلفه نُه تا است: ماضی مثل ضرَب و مضارع مثل یضرِبُ و امر مثل اِضرِبْ و نهی مثل لایَضربْ و اسم فاعل مثل ضارِبٌ و اسم مفعول مثل مَضروبٌ و اسم زمان و مکان مثل مَضرَبٌ و اسم آله مثل مِضرابٌ و بناء نوع مثل ضِربَهٌ و بناء مرّه مثل ضَربَهٌ ولکن عرب ها بناء نوع و بناء مرّه را یکی شمرده اند.
4- بدانکه وجود هر شیء منوط است به چهار علت: اول علت فاعلی دویّم علت مادی سیّم علت صوری چهارم علت غایی امّا علت فاعلی علم صرف مصرف و محول است از اهل صرف باشد یا غیر از اهل صرف و علت مادی اش ذات ضاد و راء و باء است یا ذات هر کلمه است و علت صوری اش صورت ضرَبَ و یَضرِبُ و غیر اینها است و علت غائی اش حصول معنی های متفاوته است.
5- رجل: یکمرد رجلان: دو مرد رجال : جمع مردان رجیل: مرد کوچک
6- قوله: "و تصریف در فعل بیشتر باشد" از برای آنکه فعل بدون فاعل نمیشود و فاعل فعل یا مفرد باشد یا تثنیه و یا جمع و هر یک از اینها یا مذکر میشود و یا مؤنث و هریک از اینها یا غائب میشود و یا مخاطب و یا متکلم ولکن در متکلم مذکر و مؤنث و تثنیه و جمع یکسان است.
7- اگر کسی بحث کند که قول مصنف: "زیرا که در حرف تصرف نیست"، مصادره بمطلوب است زیرا که دلیل عین مدعا است ،جواب میگوییم که مصادره بمطلوب وقتی لازم می آید که مراد از هر دو تصریف، معنی لغوی باشد یا از هر دو، معنی اصطلاحی.اما در اینجا مراد از تصریف اول معنی اصطلاحی است که عبارت از گردانیدن لفظ است و مراد از تصریف ثانی معنی لغوی است یعنی مطلق گردانیدن.