کتابخانه بالقرآن

صرف میر صفحه 30

صفحه 30

حَسَنٌ. و بر وزن فَعالٌ و فَعِلٌ و فَعْلٌ و فَعُولٌ و فُعالٌ نیز آید چون جَبانٌ و خَشِنٌ و صَعبٌ و ذَلُولٌ و شُجاعٌ و هرچه بر این اوزان آید آن را صفت مشبّهه خوانند.

فصل: صیغه های اسم مبالغه

بدانکه صیغه فعّال ، مبالغه را بُوَد در فاعِل چون رَجُلٌ ضَرّابٌ و امْرَئهٌ ضَرّابٌ مذکّر و مؤنّث یکسان بود و فَعُولٌ نیز مبالغه را بود چون رَجُلٌ طَلُوبٌ و امْرَئهٌ طَلُوبٌ و گاه باشد که تاء را زیاد کنند برای زیادتی مبالغه چون رَجُلٌ عَلّامَهٌ و امْرَئهٌ عَلّامَهٌ و رَجُلٌ فَرُوقهٌ و امْرَئهٌ فَروقَهٌ و مِفْعالٌ و مِفْعیلٌ و فِعّیلٌ نیز مبالغه را بود مذکّر و مؤنّث در آنها یکسان بود چون رَجُلٌ مِفْضالٌ و امْرَئهٌ مِفْضالٌ و رَجُلٌ مِنْطیقٌ و امْرَئهٌ منطیقٌ و رَجُلٌ شِرّیرٌ و امْرَئهٌ شِرّیرٌ و فُعّالٌ نیز مبالغه را بود مذکّر و مؤنّث در آن یکسان بود چون رَجُلٌ طُوّال وامْرَئهٌ طُوّالٌ.

فصل: اسم مفعول از فعل ثلاثی مجرد

اسم مفعول از فعل ثلاثی مجرد بر وزن مَفْعُولٌ آید چون مَضْرُوبٌ(1) مَضْرُوبانِ مَضْرُوبُونَ مَضْرُوبَهٌ مَضرُوبَتانِ مَضْرُوباتٌ (2)و مَضارِبٌ.

1- مَضرُوبٌ در اصل یُضرَبُ بود خواستیم از یضرب صیغه اسم مفعول بنا کنیم یا ء که حرف مضارع بود از اولش انداختیم میم مضموم بجایش گذاشتیم مُضْرَبٌ شد التباس رساند باسم مفعول باب افعال بر وزن مُکرَمٌ خواستیم از التباس بیرون درآوریم ضمه میم را بدل بفتحه کردیم مَضْرَبٌ شد التباس رساند باسم زمان و مکان مثل مشرب خواستیم از این التباس نیز بیرون کنیم فتحه عین الفعل را بضمه بدل نمودیم مضرب شد بر وزن مَفْعُلٌ ،بی واو و تاء در کلام عرب یافته نشده بود پس اشباع ضمه کردیم بحیثیتی که از او واو حاصل شد مَضرُوب شد و تنوین که متمکن اسم بود بر آخرش لاحق کردیم مَضرُوبٌ شد یعنی زده میشود یکمرد غائب الآن یا در زمان آینده.
2- مَضروباتٌ در اصل مَضروبَهٌ بود خواستیم از مضروبه صیغه جمع مؤنث اسم مفعول بنا کنیم الف و تاء که علامت جمع مؤنث بود در آخرش لاحق کردیم مَضروبَتاتٌ شد تاء اول دلالت میکند بر وحدت و تاء دوم دلالت میکند بر کثرت پس منافاه بود میانه وحدت و کثرت تاء وحدت را انداختیم زیرا که تاء دوم دلالت بر تأنیث میکند مَضرُوباتٌ شد یعنی زده میشوند جماعت زنان الآن یا در زمان آینده.