صرف میر صفحه 32

فصل: فعل معتلّ

بدانکه معتلّ الفاء از باب فَعَلَ یَفْعُلُ نیامده است در لغت فصیحه.

* * *

مثال واوی(1) (2) از باب فَعَلَ یَفْعِلُ «الوَعد : وعده کردن».

ماضی معلوم : وَعَدَ وَعَدا وَعَدُوا تا آخر - همچنانکه در صحیح دانسته شد. پس از این جهت او را مثال گویند که مثل صحیح است در احتمال حرکات ثلاثه و مستقبل معلوم : یَعِدُ یَعِدان یَعِدُونَ تا آخر اصل یَعِدُ یَوْعِدُ بود ، واو واقع شده بود میانه یایِ مفتوحه و کسره لازمه ثقیل بود انداختند یَعِدُ شد و با تاء و نون و همزه نیز انداختند برای موافقتِ باب. امر حاضر : عِدْ(3) عِدا عِدُوا عِدی عِدا عِدْنَ. چون نون تأکید ثقیله درآید گویی عِدَنَّ (4)عِدانِّ

1- مجموعه رمزهایی را که مرحوم شیخ بهایی برای وزن های فعل های غیر صحیح آورده است عبارتند از : وَضْمَسَکَحْ یَضْکَسُ نوْسٌ سَیَضْ***اِضْنسَکُمْ وَضْحَسِیَه سَنْضَدَدْ نَسکُو وضَمْسِّی و دگر مِنْسَکَأْ***مِاْسَکْ وسَضْوی بشمر این عَدَد
2- بدان که این قاعده ایست بطریق رمز و اشاره که منسوب است به جناب افضل الفضلاء شیخ الدین العاملی عامله الله بلطفه وجوده که در افکار اوست: وَضْمَسَکَحْ: واو اشاره است به معتلّ الفاء واوی که از پنج باب آمده است : اوّل از باب ضَرَبَ یَضْرِبُ مثل وَعَدَ یَعِدُ. دوّم از باب مَنَعَ یَمْنَعُ مثل وَضَع یَضَعُ. سیّم از باب سَمِعَ یَسْمَعُ مثل وَجِلَ یَوْجَلُ چهارم از باب کَرُمَ یَکْرُمُ مثل وَجُهَ یَوجُهُ. پنجم از باب حَسِبَ یَحْسِبُ مثل وَرِمَ یَرِمُ. شرح.
3- عِدْ امر است از تَعِدُ و یا از تَوعِدُ. امّا از تعد تاء که حرف مضارع بود از اولش انداختیم نظر کردیم بما بعد حرف مضارع متحرک بود به همان حرکه امر بنا کردیم و حرکت آخر بوقفی افتاد و از تَوعِدُ تاء که حرف مضارع بود از اولش انداختیم نظر کردیم بما بعد حرف مضارع ساکن بود چون ابتدا به ساکن محال است احتیاج افتاد بهمزه وصل و چون ما بعد ساکن مکسور بود همزه وصل مکسور در اولش در آوردیم و حرکه آخر بوقفی افتاد اِوْعِدْ شد واو ساکن ماقبل مکسور را قلب به یاء کردیم ایعِد شد اجتماع ثلاث کسرات شد چون اجتماع ثلاث کسرات قبیح بود یاء را انداختیم اِعِدْ شد بجهه حرکه یافتن عین از همزه مستغنی شدیم عِدْ شد یعنی وعده کن ای مرد حاضر الآن.
4- عِدَنَّ صیغه مفرد مؤنث امر حاضر است مؤکّد بنون تاکید ثقیله. در اصل عدی بود مؤکّد کردیم بنون تاکید ثقیله چون نون تاکید ثقیله در آخر مفرد مونث امر حاضر لاحق شد عِدینْنَ شد التقاء ساکنین شد میان یاء و نون تاکید ثقیله یاء را بجهه التقاء ساکنین انداختیم از برای آن که ما یدلّ علیه که کسره باشد موجود بود عِدَنَّ شد یعنی وعده کن تو یک زن حاضره الان