صرف میر صفحه 4

فصل: بنای اسم

اسم را سه بناست(1)(2) : ثلاثیّ و رباعیّ و خماسیّ (3)و هر یک از این

سه بنا ، بر دو وجه است (4): یکی مجرّد ( یعنی که همه حروف وی اصلی باشد ) و دیگری

1- بدانکه فصل را دو معنی هست از روی لغه و از روی اصطلاح، اما از روی لغه بمعنی بریدن و جدا ساختن است و امّا از روی اصطلاح: هو الحاجزُ بینَ الکَلامین المُتغایِرَین یعنی: در اصطلاح پرده ایست آویخته میان دو کلام متغایر که کلام اوّل غیر از کلام ثانی باشد.
2- در شرح امثله گذشت که صیغه و بناء و وزن به یک معنی میباشد ولکن اوضح مما تقدم ما قاله الرضی فی شرح الشافیه فی قول ابن الحاجب ابنیه الکلم، المراد من بناء الکلمه و وزنها وصیغتها ،هیئتها التی یمکن ان یشارکها فیها غیرها وهی عدد حروفها المرتّبه وحرکتها المعینه وسکونها مع اعتبار الحروف الزائده و الاصلیه کل فی موضعه فرَجُلٌ مثلا علی هیئه و صفه یشارکه فیها عَضُدٌ وهی کونه علی ثلاثه اولها مفتوح وثانیها مضموم وأما الحرف الآخر فلا تعتبر حرکته وسکونه فی البناء فرَجُلٌ و رجُلاً و رجُلٍ علی بناء واحد وکذا جعل علی بناء ضرب لان الحرف الأخیر لحرکه الاعراب وسکونه وحرکه البناء وسکونه.
3- اگر گویند چرا اسم سداسی و ثنائی نشد جواب گوئیم که در ثنائی از قدر صالح کمتر میشد و قدر صالح سه حرفی بودن کلمه است که به یکی ابتدا کرده شود و بر یکیش وقف شود و یکی فاصله شود میان اینها و یَد و دَم در اصل یَدَی و دَمَو است و مَنْ و ما از اسماء مبنیه است و گفتگوی ما در اسماء معربه است و در سداسی ثقل لازم میاید و هم التباس میشد میان دو اسم ثلاثی و یک اسم ثلاثی.
4- بدانکه از تقسیم اسم شش قسم بیرون می آید از برای آنکه ثلاثی اسم یا مجرد است از حروف زواید که از برای او ده صیغه است چنانچه خواهد آمد و یا مزیدٌ فیه است یعنی در او حرف زاید هست و این بسیار است که بحصر نیامده و همچنین است رباعی اسم و آن یا مجرد است که از برای او پنج صیغه است چنانکه باز می آید و یا مزیدٌ فیه است که این کمتر از مزیدٌ فیه ثلاثی است و بساز به حصر نیامده و همچنین است خماسی اسم یا مجرد است که از برای او چهار صیغه است چنان که نیز می آید و یا مزیدٌ فیه است و این بسیار اندک است پس مجموع شش قسم شد.