کتابخانه بالقرآن

صرف میر صفحه 61

صفحه 61

فاعل : مادٌّ مادّانِ مادُّونَ مادَّهٌ مادَّتانِ مادّاتٌ ومَوادٌّ ، اسم مفعول مَمْدُودٌ مَمْدُودانِ مَمْدُودونَ تا آخر.

فصل: مصدر میمی و اسم زمان و اسم مکان و اسم آلت و مرّه

مصدر میمی(1) و اسم زمان و اسم مکان در فعل ثلاثی مجرّد از یَفْعَل بر وزن مَفْعَل آید چون مَشْرَب به معنی : آشامیدن و زمان آشامیدن و مکان آشامیدن و از یَفْعُلُ نیز همچنین آید چون قَتَلَ یَقْتُلُ مَقْتَل بمعنی : کشتن و زمان کشتن و مکان کشتن.

و در چند کلمه اسم زمان و مکان بر وزن مَفْعِل آید به کسر عین به خلاف قاعده و قیاس چون مطْلِعٌ و مَشْرِقٌ و مَغْرِبٌ و مَسْجِدٌ و مَسْقِطٌ و مَنْبِتٌ و مَفْرِقٌ و مَنْسِکٌ و مَجْزِرٌ و در این همه فتحه هم جایز است.

و از یَفْعِل مصدر میمی مَفْعَل آید به فتح و مکان و زمان بر وزن مَفْعِل آید به کسر چون مَجْلِس. و از مثال مطلقا (خواه مضمومُ العین و خواه مکسور العین و خواه مفتوح العین) همه بر وزن مَفْعِل آید به کسر عین چون مَوْعِدٌ و مَوْضِعٌ و مَوْجِلٌ و مَوْسِمٌ و مَیْسِرٌ. و از ناقص مُطلقاً بر وزن مَفْعَل آید به فتح عین چون مَرْمی و مَرْضی و مَرْخی. و از لفیف مفروق و مقرون و اجوف و مضاعف اسم زمان و مکان و مصدر میمی بر قیاس صحیح است.

1- قاعده بدانکه مصدر میمی و اسم زمان و اسم مکان از ثلاثی مجرد که صحیح باشد از یفعَل بفتح عین یا بضم عین بر وزن مَفْعَلٌ آید بفتح عین أما از مفتوح العین مفتوح می آید بجهه موافق بودن با عین الفعل مضارع و اما از مضموم العین مفتوح می آید بجهه ترک کردن عرب صیغه مَفْعُل را مگر در مَکْرُه و معرتا و فتح را بر کسر اختیار نمودند. بجهه خفّت و از یفعِل بکسر عین الفعل بر وزن مَفْعِلٌ آید مثل مَجلِس و اما از معتل الفاء مکسور می آید همیشه مثل مَوعِد و مَوضِع و از معتل اللام مطلقا یعنی خواه فعل مضارع مفتوح العین باشد یا مکسور العین یا مضموم العین بر وزن مفعَل آید مثل مَرْمَیٌ و مَرضَیٌ و مَرخَیٌ و از لفیف مفروق و مقرون و اجوف و مضاعف اسم زمان و مکان و مصدر میمی بر قیاس صحیح است.