صرف میر صفحه 83

اِقْعِنْساساً که حروف اصولش قَعَسَ است واِفْعَوَّلَ نیز آمده است چون اِجْلَوَّزَ(1)(2) یَجْلَوِّزُ إِجْلِوّازاً.

افْعیعال

(3) نیز آمده است چون اعْشَوْشَبَ یَعْشَوْشِبُ اِعْشیشاباً و اِفْعَنْلی(4) نیز آمده است چون اسْلَنْقی(5) یَسْلَنْقی اِسْلِنْقاءً.

1- بدانکه در کتب لغتی که در دست است در بعضی آنها جلذ با ذال نیامده وجلز با زای آمده از این قبیل است مجمع البحرین وأساس البلاغه و در بعض دیگر جلذ باذال و جلز با زای آمده از این قبیل است منتهی الارب و لسان العرب و نهایه ابن اثیر و در این کتب جلذ با ذال از باب إفعوّال آمده و جلز با زای از این باب ذکر نشده اما آنچه را در حاشیه نوشته اند که الجلز با زای است معنای الطّی و اللّی و المد و النزع و الذهاب فی الأرض مسرعا و در آخر این حاشیه نوشته اند الاجلوّاز با زای المضاء والسرعه فی السیر ظاهرا با زای اشتباه است چونکه این معنی برای اجلوّاذ با ذال است نه با زای. قال فی لسان العرب و الاجلوّاذ و الاجلیواذ المضاء والسرعه فی السیر. فالاشتباه فی لفظ اجلوّاز اَی کتابته بالزای اِمّا من الکاتب اَو من قاموس فتامّل جیّدا.
2- إجلَوَّزَ در اصل جَلَزَ بود فعل ثلاثی مجرد بود خواستیم که فعل ثلاثی مزید فیه اش گردانیم به باب افعوّال قاعده باب افعوّال را بر وی جاری کردیم قاعده باب افعوّال آن بود که هر فعل ثلاثی مجرد که بر آن باب برند همزه وصل مکسور در اولش در آورند و فاء الفعلش را ساکن کنند و واو مشدّده بین عین الفعل و لام الفعل در آورند ما هم چنین کردیم اِجْلَوَّزَ شد یعنی سرعت کرده است یک مرد غایب در زمان گذشته. الجلز الطّی واللّی والمدّ و النزع والذهاب فی الأرض مسرعا و الجلذّی بالذال المعجمه السیر السریع و الإجلوّاز المضاء والسرعه فی السیر. قاموس
3- باب افعیعال نیز برای مبالغه فعل لازم می آید لأنّه یقال عَشُبَ الارضُ اذا نبت وجه الأرض فی الجمله و یقال اِعْشَوشَبَ الارضُ اذا کثُرَ نباتُ وجه الارض.
4- باب اِفعَنلَی برای فعل لازم است لأنّه یقال إسلَنقَی الرجلُ اَی نام علی ظهره.
5- اِسْلَنقَی در اصل سَلَقَ بود فعل ثلاثی مجرّد بود خواستیم مزید فیه اش بنا کنیم بردیم به باب افعنلی قاعده باب افعنلی آن است که هر فعل ثلاثی مجرد را که بر آن باب میبرند همزه وصل مکسور در اولش در آورند و فاء الفعلش را ساکن کنند و نون ساکن میانه عین الفعل و لام الفعلش در آورند و الفی به آخرش لاحق نمایند ما هم چنین کردیم اِسْلَنقَی شد یعنی به پشت خوابید یک مرد غایب در زمان گذشته.