کتابخانه بالقرآن

دروس حوزه علمیه جدید پایه 1 صفحه 1035

صفحه 1035

1- و حروف جازمه نیز داخل فعل مضارع میشوند مگر آن که در بعضی اوقات داخل فعل ماضی میشود باز دو عمل دارند عمل لفظی و معنوی و عمل لفظی آنها با حروف ناصبه یکی است مگر در پنج مفرد که حروف جازمه حرکه آخر را در پنج مفرد بیندازند اگر فعل مضارع صحیح باشد و حرف آخر را بیندازد اگر معتل باشد و مثل حروف ناصبه در هفت جا نون عوض رفع را بیندازند و در دو جمع مؤنث عمل نمیکنند. و اما عمل معنوی پس لَمْ معنی فعل مضارع را که مثبت و مشترک است میان حال و استقبال می برد به ماضی ودر ماضی نفی میکند. لَم یَضرِبْ یعنی نزده است یکمرد غایب در زمان گذشته و لَمَّا معنی مضارع را نفی میکند در ماضی ولکن نفی را میکشد بزمان حال. لَمَّا یَضرِبْ یعنی نزده است یکمرد غایب در زمان گذشته تا بحال. و لام امر طلب حصول فعل میکند لِیَضْرِبْ یعنی باید بزند یکمرد غایب الآن یا در زمان آینده و لاء نهی طلب ترک فعل میکند لایَضرِبْ یعنی باید نزند یک مرد غایب الآن و إنْ معنی فعل مضارع را شرط میکند مثل إن تَضرِبْ اَضرِبْ یعنی اگر تو زنی من هم میزنم و بدانکه حروف جازمه عمل کردند بجهه اختصاص شان بقبیله واحده و عمل جزم کردند بجهه آنکه إن شرطیه در دو فعل عمل میکرد و آن ثقیل بود خواستند جزمی بدهند که در غایت خفت باشد پس جزم را دادند و لمّا و لمْ را به اِنْ تابع کردند بجهه آنکه اِن شرطیه معنی ماضی را میبرد بمضارع بخلاف لم و لمّا که برعکس اِن بود و چون ضد را بر ضد حمل میکنند پس از این جهه اینها را باو حمل کردند ولام امر و لاء نهی را نیز به اِنْ شرطیه حمل کردند از باب حمل نظیر بر نظیر زیرا که هریک از آنها ماضی محقق الوقوع را انشاء مشکوک فیه میکنند.

یَطْلُبُ (غایب مذکّر است) وتَطْلُبُ (غایبه مؤنّث و هم مخاطب مذکّر است) و اَطْلُبُ و نَطْلُبُ (که دو حکایت نفس متکلّم است) به جزمی بیفتد. و حروف جازمه پنج است : لَمْ و لَمّا و لام امر و لایِ نهی و اِنْ شرطیّه چنانکه گویی لَمْ یَنْصُرْ لَمْ یَنْصُرا لَمْ یَنصُرُوا تا آخر و لَمّا یَنْصُرْ و لمّا یَنْصُرا و لمّا یَنصُروا تا آخر و لا یَنْصُرْ و لا یَنْصُرا و لا یَنْصُروا تا آخر و اِنْ یَنْصُر اِنْ یَنْصُرا اِنْ یَنْصُروا تا آخر. و نونهایی که عوض رفع بودند ساقط شوند به جزمی(1) و لام امر در شش غایب و غایبه داخل شود چنانکه گویی لِیَنْصُرْ لِیَنْصُرا لِیَنْصُروا لِتَنْصُرْ لِتَنْصُرا لِیَنْصُرْنَ و این را امر غایب خوانند و در دو صیغه متکلّم نیز داخل شود چون لِاَنْصُرْ لِنَنْصُرْ.

فصل: نحوه ساخت فعل امر مخاطب

امر مخاطب را از فعل مستقبل مخاطب گیرند و طریقه آن آن است که حرف مستقبل را که تاء است ، از اوّل وی بیندازند اگر مابعد حرف مضارع متحرّک باشد احتیاج به همزه نباشد و به همان حرکت امر بنا کنند و حرکت آخر ونون عوض رفع بیفتد به وقفی.

پس در باب تفعیل ، امر مخاطب بر این وجه باشد : صَرِّفْ صَرِّفا صَرّفُوا(2) صَرِّفی ، صَرِّفا ، صَرِّفْنَ و در باب مفاعله گویی : ضارِبْ(3) ضارِبا ضارِبُوا ضارِبی ضارِبا ضارِبْنَ

[شماره صفحه واقعی : 23]