کتابخانه بالقرآن

دروس حوزه علمیه جدید پایه 1 صفحه 1037

صفحه 1037

1- متعدّی در لغت مطلق گذرنده را گویند و در اصطلاح آنست که فعل از فاعل گذشته و به مفعول به برسد.

2- امور دیگری نیز هست که فعل لازم بسبب آنها متعدی میشود که بیاید بیان آنها در شرح تصریف انشاء الله تعالی.

3- اَذْهَبْتُ زیداً در اصل ذَهَبَ زَیْدٌ بود ، لازم بود ، خواستیم متعدّیش بنا کنیم ، بردیم به باب افعال ، قاعده باب افعال را بر وی جاری کردیم ، اَذْهَبَ شد ، تاء که ضمیر فاعل بود در آخر اَذهب آوردیم و از زید لباس فاعلیّت را که رفع باشد برکندیم و لباس مفعولیّت که نصب باشد بر او پوشاندیم اَذْهَبْتُ زیداً شد ، اوّل معنایش چنان بود که رفته است زید ، حالا معنایش چنان است که فرستادم من زید را.

4- ذَهَبْتُ بِهِ در اصل ذَهَبَ زیدٌ بود ، فعل لازم بود ، خواستیم متعدّیش بنا کنیم به سبب حرف جرّ ، باء که حرف جرّ بود بر سر زید درآوردیم و تای مضمومه که ضمیر فاعل بود در آخر ذَهَبَ آوردیم ذَهَبْتُ بزیدٍ شد ، زید که اسم ظاهر بود انداختیم و هاء که ضمیر مفعول بود به جای وی گذاشتیم ذَهَبْتُ بِهِ شد ، اوّل ، معنایش چنان بود که رفته است زید و حالا معنایش چنان است که فرستادم من او را.

فصل: فعل معلوم و مجهول

اشاره

بدانکه فعل بر دو نوع بُوَد : معلوم (1) و مجهول (2)معلوم آن است که از برای فاعل بنا کنند چون نَصَرَ زَیْدٌ. و مجهول آن است که از برای مفعول بنا کنند چون نُصِرَ زَیْدٌ.

و چون فعل را از برای فاعل بنا کنند در ماضی ثلاثی مجرد فاء الفعل ولام الفعل را به فتحه کنند چون نَصَرَ نَصَرا نَصَروا تا آخر و ضَرَبَ ضَرَبا ضَرَبوا تا آخر و عَلِمَ عَلِما عَلِمُوا تا آخر و حَسِبَ حَسِبا حَسِبُوا تا آخر و مَنَعَ مَنَعا مَنَعُوا تا آخر و شَرُفَ شَرُفا شَرُفُوا تا آخر.

فعل ماضی مجهول

و چون فعل را از برای مفعول بنا کنند در ماضی ثلاثی مجرّد فتحه فاء الفعل را بدل به ضمّه کنند و عین الفعل را کسره دهند چون نُصِرَ (3) نُصِرا نُصِروا تا آخر.

و بر این قیاس بود باقی ابواب پنجگانه چون ضُرِبَ ضُرِبا ضُرِبُوا تا آخر و عُلِمَ عُلِما عُلِمُوا تا آخر و مُنِعَ مُنِعا مُنِعُوا تا آخر و حُسِبَ حُسِبا حُسِبُوا تا آخر و شُرِفَ شُرِفا شُرِفُوا تا آخر.

و در باب افعال ، همزه را مضموم کنند و عین الفعل را مکسور چون اُکْرِمَ اُکْرما اُکْرِمُوا تا آخر و در باب تفعیل فاء الفعل را مضموم کنند و عین الفعل را

[شماره صفحه واقعی : 26]