کتابخانه بالقرآن

دروس حوزه علمیه جدید پایه 1 صفحه 1095

صفحه 1095

1- اِختَصَمَ در اصل خَصَمَ بود فعل ثلاثی مجرد بود خواستیم فعل ثلاثی مزید فیه اش بنا کنیم بردیم به باب افتعال قاعده باب افتعال را بر وی جاری کردیم قاعده باب افتعال آن بود که هر فعل ثلاثی مجرد را در آن باب میبرند همزه وصل مکسور در اولش درآورند و فاء الفعل اش را ساکن کنند و تاء منقوطه مفتوحه میانه فاء الفعل و عین الفعل درآورند ما همچنین کردیم اِخْتَصَمَ شد در عین الفعل صاد واقع شده بود تاء افتعال را نیز بصاد بدل کردیم اخصَصَم شد در اینصورت دو وجه جایز است یکی آنکه اجتماع حرفین متجانسین متحرکین شرط ادغام موجود بود فتحه صاد اول را بماقبل دادیم که خاء باشد و در ثانی ادغام نمودیم اِخَصَّمَ شد بجهه حرکه یافتن خاء از همزه مستغنی شدیم خَصَّمَ شد وجه دوم آن است که وقتی صاد اول را ساکن کردیم التقاء ساکنین شد میانه خاء و صاد در اینصورت که دو ساکن در یک جا جمع شدند قاعده آن است که دوم را بکسره حرکه میدهند و ما هم بصاد کسره دادیم و نقل کردیم کسره را بما قبل که خاء باشد و در ثانی ادغام نمودیم اِخِصَّمَ شد بجهه حرکه یافتن خاء از همزه مستغنی شدیم خِصَّمَ شد.

2- بدانکه باب افعلال برای مبالغه فعل لازم آید و آن فعل لازم بر دو قسم است یا از الوان است مثل إحْمَرَّ یَحمَرُّ اِحْمِراراً یا از برای عیوب است مثل إعْوَرَّ یَعْوَرُّ اِعْوِراراً.

مجهول اُحْمُرَّ مستقبل مجهول یُحْمَرُّ امر حاضر اِحْمَرَّ اِحْمَرِّ اِحْمَرِرْ و نهی وجحد بر این قیاس است.

باب افعیلال

(1) الاِحْمیرار ، إِحْمارَّ یَحْمارُّ اِحْمیراراً اسم فاعل و اسم مفعول مُحْمارُّ امر حاضر اِحْمارَّ اِحْمارِّ اِحْمارِرْ بر این قیاس است نهی وجحد.

فصل: فعل رباعی مجرد

باب فَعْلَلَ(2) دَحْرَجَ یُدَحْرِجُ دَحْرَجَهً ودِحْراجاً فهو مُدَحْرِجٌ وذاک مُدَحْرَجٌ ، امر دَحْرِجْ ، نهی لا یُدَحْرِجْ.

* * *

فصل: ابواب فعل رباعی مزید

باب تَفَعْلُل

(3) تَدَحْرَجَ یَتَدَحْرَجُ تَدَحْرُجاً ، فهو مُتَدَحْرِجٌ ، و ذاک مُتَدَحْرَجٌ ، امر تَدَحْرَجْ ، نهی لا یَتَدَحْرَج.

باب افْعِنْلال

(4) اِحْرَنْجَمَ یَحْرَنْجِمُ اِحْرِنجاماً ، فهو مُحْرَنْجِمٌ ، وذاک مُحْرَنْجَمٌ ، امر حاضر احْرَنْجِمْ ، نهی لا یَحْرَنْجِمْ.

[شماره صفحه واقعی : 84]