کتابخانه بالقرآن

دروس حوزه علمیه جدید پایه 1 صفحه 2048

صفحه 2048

مفهوم

پیش از این بیان کردیم که یکی از رسالت های خطیر منطقی ارائه روش درست تعریف است. همچنین گفتیم بدین منظور باید از بحث لفظ و احکام آن گذر کرد؛ زیرا برای تعریف و شناختن مجهول، باید از مفاهیم بهره جست و چنین بهره ای نیازمند قالب و ظرفی به نام لفظ است.

حال اگر لفظْ قالبی برای معنا و مفهوم است خود معنا و مفهوم چیست؟ چگونه می توان از مفهومی که در قالب لفظ است برای ارائه تعریف، درست استفاده کرد؟

مفهوم به لحاظ ادبی اسم مفعول است و مراد از آن، هر صورتی است که در ذهن وجود دارد؛ صورتی که چون آینه نشان دهنده حقیقتی است. خواه این صورت به سبب لفظ در ذهن تحقق یابد، یا با مشاهده وجود خارجی شی ء و یا به هر گونه دیگر. هنگامی که در ذهن ما صورتی از شکوفه، باران، خورشید، ماه، آب و ... ، چه به واسطه الفاظ آنها و چه توسط مشاهده وجود خارجی آنها، نقش می بندد، در واقع ادراکی در ذهن شکل می گیرد که به آن مفهوم گفته می شود.

مصداق

مصداق عبارت است از: آنچه مفهوم بر آن صدق می کند؛ مثلاً محمد و علی مصداقِ مفهوم انسان هستند؛ به عبارت دیگر، لفظْ حاکی از مفهوم و مفهومْ حاکی از مصداق است.

باید دانست مصداق یک مفهوم، گاه حقیقتی خارج از ذهن است؛ مثلاً مفهوم انسان که مصادیق آن، مانند محمد و علی در خارج ذهن و گاه افراد آن، مانند مفهوم کلی، تصور، تصدیق در ظرف ذهن تحقق دارند و هیچ گونه وجودی در خارج ندارند، مانند مفهومِ شریک باری، دریای جیوه.

مفهوم کلّی و مفهوم جزئی

به نظر مشهور مفهوم یا تصور بر دو قسم است:

1- مفهوم جزئی: مفهومی است که تنها بر یک مصداق قابل صدق است؛ مانند: کعبه، قرآن، علی، ایران و مشهد؛

2- مفهوم کلی: مفهومی است که بر بیش از یک مصداق قابل صدق است؛ مانند: انسان،

[شماره صفحه واقعی : 39]