کتابخانه بالقرآن

دروس حوزه علمیه جدید پایه 1 صفحه 2127

صفحه 2127

استفاده می شود.

د) قید«از خود آن قضایا»قضایای مرکّبی را که پذیرش آن ها مستلزم قول دیگری است امّا نه«از خود قضایا»، بلکه به واسطه قضیه ای بیرون از قیاس، خارج می کند؛ مثلاً برای استدلالی چنین: «الف مساوی ب است»و«ب مساوی ج است»، پس«الف مساوی ج است»به مقدّمه دیگری نیاز است که بدون افزودن آن، نتیجه مذکور به دست نمی آید. آن مقدّمه عبارت است از این که،«هرگاه دو شیء با یکدیگر مساوی باشند و شیء سومی با یکی از آنها مساوی باشد لاجرم آن شیء سوم با دیگری نیز مساوی است».

ه) با پذیرش مقدّمات یک قیاس، ذهن وادار به پذیرش قول دیگر(نتیجه )می شود؛ یعنی بین قضایای ترکیب یافته و نتیجه، رابطه«استلزام»وجود دارد. یک یا چند قضیه در صورتی مستلزم قضیه دیگر است که اگر آن یک یا چند قضیه صادق باشد قضیه دیگر نمی تواند کاذب باشد. بنابراین، نمی توان وضعیتی را تصور کرد که مقدّمات قیاس(به لحاظ صورت و ماده) در آن صادق باشد، امّا نتیجه کاذب باشد.

اقسام حجّت

حجّت را به دو لحاظ می توان تقسیم کرد: نخست به لحاظ صورت و دوم به لحاظ مادّه. تقسیم حجّت به لحاظ مادّه با عنوان«صناعات خمس»و در بخش منطق مادّه خواهد آمد. آنچه در این بخش از کتاب(منطق صورت )بحث می شود اقسام حجّت به لحاظ صورت های مختلف آن است.

همان طور که در آغاز درس بیان شد حجّت به اعتبار صورت به سه قسم استقرا، تمثیل و قیاس تقسیم می شود؛ قیاس نیز به نوبه خود به همین اعتبار به استثنایی و اقترانی تقسیم می شود:

الف) قیاس استثنایی

قیاسی است که در آن نتیجه و یا نقیض آن به طور کامل در یک مقدّمه قرار دارد؛ مانند: «اگر باران ببارد هوا لطیف می شود. لیکن باران باریده است. پس هوا لطیف شده است». مثال دیگر: «اگر این شخص عادل باشد ظلم نمی کند. لیکن ظلم می کند. پس این شخص عادل نیست».

[شماره صفحه واقعی : 118]