کتابخانه بالقرآن

دروس حوزه علمیه جدید پایه 1 صفحه 2128

صفحه 2128

در مثال نخست، خود نتیجه و در مثال دوم، نقیض نتیجه در مقدّمه اوّل استدلال ذکر شده است. این قیاس را از آن رو«استثنایی»می خوانند که نتیجه از استثنای مقدّمه دوم به کمک الفاظی از قبیل«ولی»،«امّا»و«لکن»حاصل می شود.

ب) قیاس اقترانی

قیاسی است که در آن اجزای نتیجه در مقدّمات منتشر بوده و نتیجه به طور کامل در یک مقدّمه ذکر نشده است؛ مانند«حسن انسان است. هر انسانی فانی است. پس حسن فانی است». در این مثال،«حسن»و«فانی»که اجزای نتیجه اند هر یک به تنهایی در مقدّمه ای قرار دارند.

این قیاس را بدان جهت اقترانی می خوانند که هر یک از اجزای نتیجه قرین و همراه مقدّمه ای از استدلال است.

اجزای قیاس اقترانی: قیاس اقترانی حداقل از دو قضیه تشکیل می شود که آنها را«مقدّمتین»می خوانند. نتیجه به نوبه خود از دو جزء اصلی ترکیب شده است: موضوع یا مقدم و محمول یا تالی. موضوع یا مقدم را در نتیجه«اصغر»یا«حدّ اصغر»و محمول یا تالی آن را«اکبر»یا«حدّ اکبر»می نامند. مقدّمه ای که حدّ اصغر در آن مستقر است«صغری»و قضیه ای که«حدّ اکبر»در آن ذکر شده است«کبری»نام دارد. به لفظ یا عبارتی که در هر دو مقدّمه تکرار می شود نیز«وسط»یا«حدّ اوسط»می گویند.

بنابراین، در مثال«رنگین کمان زیباست»و«هر زیبایی ستودنی است»، پس«رنگین کمان ستودنی است»،«رنگین کمان»حدّ اصغر،«ستودنی»حدّ اکبر و«زیبا»حدّ اوسط، مقدّمه نخست«صغری»و مقدّمه دوم«کبری»است.

اقسام قیاس اقترانی: قیاس اقترانی به اعتبار ساختار مقدّمات آن دو قسم است: حملی و شرطی.

1- قیاس اقترانی حملی، قیاسی است که هر دو مقدّمه آن به لحاظ صورت منطقی، قضیه حملی باشد؛ مانند مثال های گذشته.

2- قیاس اقترانی شرطی، قیاسی است که هر دو مقدّمه یا یکی از آن دو به اعتبار ساختار صوری، قضیه شرطی باشد؛ مانند» هرگاه انسان کامل شود اندیشه اش بارور می شود. هرگاه

[شماره صفحه واقعی : 119]