کتابخانه بالقرآن

دروس حوزه علمیه جدید پایه 1 صفحه 2159

صفحه 2159

1- به جز یقینیات ، باقی مقدمات استدلال گرچه بدیهی نیستند ، ولی در صناعات به کار رفته و در فن مختص به خود به عنوان مبدأ پذیرفته شده اند .

ج) مجرّبات

قضایایی هستند که علاوه بر تصور طرفین و نسبت بین آن محتاج به تکرار مشاهده و تشکیل قیاس خفی هستند. مثلاً هر گاه به طور مکرر ملاحظه شود که فلزات مختلف بر اثر حرارت منبسط می شوند و این رخداد( انبساط )با این مقدمه: «هر گاه امری به گونه ای واحد تکرار شود مستند به سببی معیّن است»و نیز این مقدمه که«هر گاه علت موجود باشد، معلول نیز موجود است»مقرون شود، نتیجه خواهیم گرفت که«فلزات بر اثر حرارت منبسط می شوند.»(1)

د) حدسیّات

گاه انسان از راه قوه حدس بر قضیه ای وقوف یافته و آن را تصدیق می کند. چنین قضیه ای«حدسیه»نام دارد؛ مانند تصدیق به این که«نور ماه از آفتاب است.»ذهن در این مورد با ملاحظه این که متناسب با تغییر محل ماه و آفتاب و دوری و نزدیکی آن ها، قسمت روشن ماه تغییر می یابد و نیز پس از ملاحظه خسوف، ناگهان متوجه می شود که نور ماه مستفاد از خورشید است.

در میان صاحب نظران در باره تعریف و ماهیت حدس اختلاف نظر وجود دارد: برخی آن را«فکر سریع»و بعضی دیگر آن را«درجه ای از الهام غیبی»دانسته اند.

ه) متواترات

وقتی به سبب گزارش افراد بسیاری که تبانی آنها بر دروغ و اتفاق آنها در فهم غلط واقعه عادتاً امکان پذیر نباشد، قضیه ای تصدیق شود آن قضیه را«متواتر»می نامند؛ مانند«گلستان از سعدی است»،«اقیانوس منجمد شمالی در قطب شمال است».

و) فطریات

فطریات قضایایی اند که تصدیق آنها علاوه بر تصور طرفین و نسبت بین آن، به امر دیگری نیز نیازمند است. در فطریات هیچ گاه استدلال هنگام تصور طرفین از ذهن جدا نیست؛ مانند«عدد چهار زوج است». روشن است که صرف تصور«عدد»و«زوج»

[شماره صفحه واقعی : 150]