کتابخانه بالقرآن

دروس حوزه علمیه جدید پایه 1 صفحه 2199

صفحه 2199

1- از آن جا که ارکان و شرایط انواع استدلال مباشر به تفصیل و یکجا بیان شد، از ذکر مجدد آن خودداری می کنیم.

2- اگر این نوع مغالطه در عکوس باشد، آن را مغالطه ایهام انعکاس گویند .

1- تشکیل قیاس از دو مقدمه جدا از هم، که هر کدام در حقیقت یک قضیه باشد. (1)

بنابر این، در مثال«فقط انسان شاعر است. هر شاعری حیوان است. پس فقط انسان حیوان است»مغالطه صورت گرفته، چرا که در این استدلال، قضیه اوّل ترکیبی از دو قضیه است: «انسان شاعر است»و«غیر انسان شاعر نیست». (2)

2- تکرار حد اوسط

قیاس باید مشتمل بر حد اوسطی باشد که به طور کامل و به معنای دقیق کلمه تکرار شود. حال در مواضعی که حد اوسط در واقع تکرار نشده ولی چنین پنداشته شود که تکرار شده، مغالطه صورت گرفته است. منشأ این پندار آن است که یک لفظ دارای معانی متعدد است و این لفظ در یک مقدمه به یک معنا و در مقدمه دیگر به معنای دیگر به کار گرفته شده است.

آنچه درباره این مغالطه باید در نظر داشت، این است که منشأ تعدد معنای یک لفظ گاهی جوهر لفظ است و گاهی هیأت آن و گاهی ترکیب آن با الفاظ دیگر. برای اهمیت این نوع مغالطه به بررسی بیشتر درباره منشأ تعدد معنای لفظ می پردازیم.

الف) جوهر لفظ: این در جایی است که دلالت لفظ بر معانی متعدد به سبب ماده لفظ باشد و هیأت لفظ و ترکیب آن با الفاظ دیگر نقشی در این تعدد نداشته باشد؛ مثل انگور شیرین است. شیرین اسطوره داستانی است. پس انگور اسطوره داستانی است. (3)

تعدد معانی لفظ واحد اعم است از این که به علت اشتراک لفظی باشد و یا نقل، مجاز، استعاره، تشبیه، اطلاق و تقیید و …

ب) هیأت لفظ: این در جایی است که منشأ تعدد معنای لفظ، هیأت باشد. حال چه هیأت ذاتی(صرفی )؛ مانند: «خداوند مختار است. هر مختاری معلول است. پس خداوند معلول است». (4) و چه هیأت عرضی(اعراب و اِعجام )؛ مانند: خداوند موجَب است. هر موجَبی معلول است. پس خداوند معلول است. (5)

ج) ترکیب: منشأ تعدد، ترکیب است؛ یعنی لفظ از حیث ماده و هیأت بر معانی متعدد

[شماره صفحه واقعی : 190]