دروس حوزه علمیه جدید پایه 1 صفحه 752

صفحه 752

1- سیبویه گفته است تاء دوم را حذف می کنیم،کوفیون گفته اند تاء اول حذف می شود(شرح رضی بر شافیه،ج 3، ص 290).نظر سیبویه-این جا-راجح است.

2- الأنفال20/.

3- شرح رضی بر شافیه،ج 3،ص 291.

4- همان.

تَثَبَّتَ...-اِثَّبَّتَ\یَثَّبَّتُ\اِثَّبُّتاً\لِیَثَّبَّتْ\اِثَّبَّتْ،تَتَبَّعَ...-اِتَّبَّعَ\یَتَّبَّعُ\اِتَّبُّعاً

لِیَتَّبَّعْ\اِتَّبَّعْ،تَدَثَّرَ...-اِدَّثَّرَ\یَدَّثَّرُ\اِدَّثُّراً\لِیَدَّثَّرْ\اِدَّثَّرْ.

از این قبیل است: أَ فَلَمْ یَدَّبَّرُوا (1)، وَ ما یَذَّکَّرُ (2)، وَ ازَّیَّنَتْ (3)، لا یَسَّمَّعُونَ (4)، یَشَّقَّقُ (5)، فَأَصَّدَّقَ (6)، یَضَّرَّعُونَ (7)، فَاطَّهَّرُوا (8).

تبصره:در مواردی که زمینه اجرای دو قاعده 1 و 2 وجود داشته باشد،اجرای قاعده 1 رجحان دارد،مانند: لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ (9).

قاعده 3.فعل مضاعف چنانچه به باب تفعّل رود و سه حرف همجنس کنار هم جمع شود،لام الفعل آن در بیشتر موارد به«یاء»تبدیل می شود.

این تبدیل در عینِ فراوانی منوط به سَماع است (10)،مانند:ظَنَّ-تَظَنَّنَ -تَظَنَّیَ(تَظَنّی)مَطَّ(به معنی مَدَّ:کشید)-تَمَطَّطَ-تَمَطَّیَ(تَمَطّی).قال تعالی: ثُمَّ ذَهَبَ إِلی أَهْلِهِ یَتَمَطّی (11).تَسَرّی،تَصَدّی و تَقَصّی نیز از این قبیل است.

قاعده 4.در مصدر باب تفعّل ناقص واوی،«واو»لام الفعل قلب به«یاء»و ماقبل یائی که پدید می آید مکسور می شود همان گونه که در مصدر ناقص یائی این باب نیز

[شماره صفحه واقعی : 156]

1- المؤمنون68/.

2- البقره269/.

3- یونس24/.

4- الصّافات8/.

5- البقره74/.

6- المنافقین10/.

7- الأعراف94/.

8- المائده6/.

9- الأنعام152/.

10- شرح رضی بر شافیه،ج 3،ص 209.

11- القیامه33/.

ماقبل یاء لام الفعل مکسور می گردد (1)،مانند:تَرَجُّو-تَرَجُّی-تَرَجّی،تَوَلُّی-تَوَلّی.

در مصدر باب تفعل مهموز اللام نیز چنانچه قاعده تخفیف همزه جاری شود، قاعده مذکور جاری خواهد شد،مانند:تَبَرُّؤ-تَبَرُّو-تَبَرُّی-تَبَرِّی (2)،تَکَفُّؤ- تَکَفّی (3).به خلاف:تَبَوُّؤ،تَهَیُّؤ،تَوَکُّؤ،تَضَیُّؤ.

تذکر:خصوصی بودن قاعده های این باب نسبی است.سه قاعده 1،2 و 4 در باب تفاعل،قاعده 1 علاوه بر باب تفاعل در برخی از ابواب غیر مشهور و نادر ثلاثی مزید و باب 1 رباعی مزید،و قاعده 3 در باب تفعیل نیز جاری می شود.

صرف برخی از افعال باب تفعُّل چنین است:

مضاعف:تَخَلَّلَ\یَتَخَلَّلُ\تَخَلُّلاً\لِیَتَخَلَّلْ\تَخَلَّلْ

تَظَنَّنَ\یَتَظَنَّنُ\تَظَنُّناً\لِیَتَظَنَّنْ\تَظَنَّنْ-تَظَنّی\یَتَظَنّی\تَظَنِّیاً\لِیَتَظَنَّ تَظَنَّ

مثال:تَوَهَّمَ\یَتَوَهَّمُ\تَوَهُّماً\لِیَتَوَهَّمْ\تَوَهَّمْ (4)

کتابخانه بالقرآن کتابخانه بالقرآن
نرم افزار موبایل کتابخانه

دسترسی آسان به کلیه کتاب ها با قابلیت هایی نظیر کتابخانه شخصی و برنامه ریزی مطالعه کتاب

دانلود نرم افزار کتابخانه