کتابخانه بالقرآن

دروس حوزه علمیه جدید پایه 6 صفحه 1896

صفحه 1896

اصطلاح فلاسفه امروز نظام حاکم بر جهان یک نظام جبری است (1).

در بحث «علّت و معلول» گفتیم که اصل «سنخیت میان علت و معلول» به فکر ما انتظام خاص می بخشد و یک پیوستگی خاصی میان اصلها و فرعها، میان علتها و معلولها در ذهن ما مجسم می کند.

اکنون می گوییم این اصل که «هر ممکن الوجود از علت خود ضرورت کسب می کند» که از جهتی مربوط است به علت و معلول و از جهتی مربوط است به ضرورت و امکان، به نظام فکری ما درباره جهان رنگ خاص می دهد و آن این که این نظام یک نظام ضروری و حتمی و تخلّف ناپذیر است. فلسفه این مطلب را با عبارت کوتاه «اصل ضرورت علّی و معلولی» بیان می کند.

اگر ما اصل علّیت غائی را در طبیعت بپذیریم، یعنی بپذیریم که طبیعت در سیر و حرکت خود غایاتی را جستجو می کند و همه غایات هم به یک غایت اصلی که غایه الغایات است منتهی می گردد، باز نظام حاکم بر جهان رنگ تازه دیگری پیدا می کند. ما در اینجا وارد بحث «غایات» که فوق العاده جالب و مهم است نمی شویم و به دروس اختصاصی فلسفه واگذار می کنیم.

بحث ما درباره «کلّیات فلسفه» در اینجا به پایان می رسد، ولی باز هم مسائلی هست که لازم است اجمالًا با کلّیاتی از آنها آشنا شویم مانند وحدت و کثرت، قوّه و فعل، جوهر و عرض، مجرّد و مادّی، و غیره. امیدواریم در آینده فرصتی بیابیم که درباره اینها نیز بحث کنیم.

[شماره صفحه واقعی : 197]

1- این جبر با جبری که در مقابل «اختیار» در مورد انسان به کار برده می شود یکی نیست. ایندو نباید با یکدیگر اشتباه شود. ضروری بودن نظام جهان با اختیار انسان منافات ندارد.