کتابخانه بالقرآن

دروس حوزه علمیه جدید پایه 6 صفحه 1997

صفحه 1997

سبب نزول یا شأن نزول

چه فرقی میان این دو عبارت وجود دارد؟بیشتر مفسرین فرقی میان این دو قایل نشده اند و هر مناسبتی را که ایجاب کرده است آیه یا آیه هایی نازل شود،گاه سبب نزول و گاه شأن نزول گفته اند.در صورتی که میان این دو عبارت فرق است،از این جهت که شأن نزول اعم از سبب نزول است.هرگاه به مناسبت جریانی دربارۀ شخص و یا حادثه ای،خواه در گذشته یا حال یا آینده و یا دربارۀ فرض احکام،آیه یا آیاتی نازل شود همۀ این موارد را شأن نزول آن آیات می گویند،مثلا می گویند که فلان آیه دربارۀ عصمت انبیا یا عصمت ملائکه یا حضرت ابراهیم یا نوح یا آدم نازل شده است که تمامی این ها را شأن نزول آیه می گویند.اما سبب نزول،حادثه یا پیش آمدی است که متعاقب آن،آیه یا آیاتی نازل شده باشد و به عبارت دیگر آن پیشامد باعث و موجب نزول گردیده باشد.لذا سبب،اخصّ است و شأن اعم.

تنزیل و تأویل

در اصطلاح سلف،تنزیل بر مورد نزول گفته می شود.این مورد می تواند یک واقعۀ خاص باشد که آن واقعه سبب نزول آیه شده است.ولی تأویل مفهوم عامّی است که از آیه برداشت می شود و قابل انطباق بر جریانات مشابه است.در برخی تعابیر به این دو اصطلاح ظهر و بطن نیز گفته می شود که ظهر همان تنزیل و بطن همان تأویل است،زیرا ظاهر آیه همان مورد نزول را می رساند و در بطن آیه مفهوم گسترده تری نهفته است.فضیل بن یسار دربارۀ حدیث معروف«ما فی القرآن آیه الاّ و لها ظهر و بطن»که از پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله نقل شده است،از امام صادق علیه السّلام سؤال کرد.

حضرت در جواب فرمود:«ظهره تنزیله و بطنه تأویله،منه ما قد مضی و منه ما لم یکن،یجری کما تجری الشمس و القمر؛ (1)ظهر همان مورد نزول آیه است و بطن تأویل آن[که موارد قابل انطباق را شامل می شود].برخی در گذشته اتفاق افتاده و برخی هنوز نیامده است.قرآن[پیوسته زنده و جاوید و قابل بهره گیری است و] مانند آفتاب و ماه در جریان است».در حدیث دیگر می فرماید:«ظهر القرآن الذین

[شماره صفحه واقعی : 100]

1- الصفار؛بصائر الدرجات،ص 196،حدیث 7.