کتابخانه بالقرآن

دروس حوزه علمیه جدید پایه 6 صفحه 2174

صفحه 2174

کاملا در اختیار بیننده یا شنونده قرار دهد.ولی احیانا کسانی هستند،با سبق اطلاعات و واقف بودن بر رموز معانی و الفاظ واردۀ در قرآن که دچار این اشکال نگردند،لذا تشابه در قرآن شأنی و نوعی است،نه نسبی و نه واقعی و همگانی.

نمونه هایی از آن را در جای خود می آوریم.

تشابه اصلی و عرضی

تشابه در آیات قرآن اساسا دوگونه است:اصلی و عرضی.تشابه اصلی آن است که به گونۀ طبیعی به جهت کوتاهی لفظ و بلندای معنا به وجود آمده است.الفاظ و کلمات موضوعۀ در لغت عرب،بیشتر برای افادۀ معانی کوتاه و سطحی ساخته شده،گنجایش و کشش آن را ندارند تا معانی گسترده و عمیق را افاده کنند.از طرفی هم قرآن ملتزم بود که از الفاظ موضوعۀ عرب و از شیوه های کلامی آنان استفاده کند «إِنّٰا جَعَلْنٰاهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ» (1).لذا برای بیان معانی والا به ناچار راه کنایه و مجاز و استعاره را پیمود و این خود،بر عرب غریب می نمود.مثلا آیۀ «وَ مٰا رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لٰکِنَّ اللّٰهَ رَمیٰ (2)؛و چون[ریگ به سوی آنان]افکندی،تو نیفکندی بلکه خدا افکند».

اشاره به قدرت ناچیز انسان است در انجام افعال اختیاری خویش،در مقابل عوامل مؤثر در به وجود آمدن آن،که همگی با اذن الهی انجام می گیرد.درک این معنا برای عرب آن روز دشوار بود،لذا بوی جبر از آن استشمام می گردید.

و نیز آیۀ «یٰا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَجِیبُوا لِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذٰا دَعٰاکُمْ لِمٰا یُحْیِیکُمْ.وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ.وَ أَنَّهُ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ (3)؛ای کسانی که ایمان آورده اید،چون خدا و پیامبر شما را به چیزی فرا خوانند که به شما حیات می بخشد،آنان را اجابت کنید، و بدانید که خدا میان آدمی و دلش حایل می گردد[خودفراموشی].عاقبت نیز به سوی او برانگیخته می شوید».

در این آیه،مسألۀ حیلوله(حایل شدن خدا میان انسان و قلب او)مطرح شده و این تهدیدی است برای کسانی که از فرامین شرع سرپیچی کنند.اکنون مقصود از

[شماره صفحه واقعی : 277]

1- زخرف 43:3.
2- انفال 8:17.
3- انفال 8:24.