کتابخانه بالقرآن

دروس حوزه علمیه جدید پایه 6 صفحه 2208

صفحه 2208

افعال اختیاری

بدون شک،ارادۀ شخصی انسان در انجام کارهای اختیاری وی نقش دارد،بدین سبب افعال وی به وی منتسب می گردد و پیامدهای نیک و بد آن،گردن گیر خود اوست.این چیزی است که هر که به وجدان خود رجوع کند بخوبی در می یابد که در انجام کار نیک و بد آزاد است؛اگر بخواهد می تواند انجام دهد و اگر نخواهد انجام نمی دهد و کاملا روشن است که در انجام هر عمل اختیاری،تحمیلی بر او نیست و آزادانه انجام می دهد.لذا این امر،از قضایای وجدانی محسوب می شود؛ یعنی روشن بودن آن ضروری و بدیهی است و بداهت آن از وجدان درونی انسان سرچشمه گرفته است و نیازی به استدلال و اقامۀ برهان ندارد.

به علاوه همان گونه که قبلا اشارت رفت،تحسین و تقبیح،ستایش و نکوهش، تبشیر و انذار و نیز ثواب و عقاب،در صورتی قابل توجیه است که انجام افعال زیبا و زشت از روی اختیار انجام گیرد و فضیلت و رذیلت شمرده شود.

سرتاسر قرآن پر است از ستایش ها و نکوهش ها که بر فضائل و رذائل اخلاقی و رفتاری انسان ها صورت گرفته است.با قطع نظر از مسألۀ تکالیف شرعی که از توانایی انسان بر اعمال قدرت و امکان انتخاب حکایت دارد،وگرنه عبث و بیهوده می نمود.

این گونه آیات از محکمات شمرده می شوند،زیرا با فطرت و وجدان آدمی سازگار است و آیات به ظاهر مخالف،متشابه اند که بایستی بر وفق همین آیات تفسیر و تبیین شوند (1).

اینک نمونه های از آیاتی که بر اختیاری بودن افعال ارادی انسان دلالت دارد:

1. «وَ مَنْ أَرٰادَ الْآخِرَهَ وَ سَعیٰ لَهٰا سَعْیَهٰا وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولٰئِکَ کٰانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً (2)؛هر که حیات جاوید را خواهان است و در آن راستا کوشش کند،به شرط آن که باور داشته باشد،کوشش آنان[هدر نرفته و به نتیجۀ مطلوب رسیده و]مورد حق شناسی واقع خواهد شد».

[شماره صفحه واقعی : 311]

1- یعنی توجیه گردیده:تأویل صحیح آن روشن گردد.
2- اسراء 17:19.