اعراب جملات در عربی صفحه 115

اقسام بدل :

1) بدل کل از کل ( مطابق ) : در این حالت بدل خود مبدل منه می باشد . مانند : رایت اخی احمد در این حالت اخی و احمد ، شخص واحد است .

2) بدل جزء از کل ( بعض از کل ) : در این حالت بدل جزئی از مبدل منه می باشد . اَکَلتُ الرَّمانَ نِصفَهُ در این حالت نِصفَ الرَّمانَ جزئی از الرَّمانَ است .

3) بدل اشتمال : در این حالت بدل ، خصوصیتی است که مبدل منه دارنده آن است و وجود ضمیر آشکار یا مستتر در آن ضروری است . اَعجِبنی علیٌ عِلمُه در این نوع بدل بر معنایی در متبوع خود دلالت می کند . یعنی مبدل منه مشتمل بر معنایی است که بدل بیانگر آنست . ( عِلمُه ) بدل اشتمال از ( علیٌ ) است . یعنی علم او جزء جسم علی نیست بلکه از خصوصیت او می باشد .

4) بدل مباین : در این حالت مقصود گوینده ، بدل می باشد ، نه مبدل منه بلکه آن را اشتباهاً به زبان می آورد که به اعتبار نوع مغایرت بر سه قسم است :

4-1- بدل غلط : در این حالت بدل جهت تصحیح اشتباه شفاهی در ذکر مبدل منه می آید . جاء زیدٌ بَکرٌ ( یعنی منظور گوینده : ( بکر آمد ) بود و زید اشتباهاً ذکر شده است . ) پس ، بکر بدل غلط است .

4-2- بدل نسیان : در این حالت بدل جهت تصحیح اشتباه فراموشی در ذکر مبدل منه می آید . صَلَّیتُ العَصر الظُهر ( یعنی منظور گوینده : ( صَلَّیتُ الظُهر ) بود و ( العَصر ) بعلت فراموش کاری ذکر شده است . ) پس ، الظُهر بدل نسیان است .

4-3- بدل اِضراب : در این حالت متکلم مبدل منه را قصد نموده ولی بدون اینکه آن را ردّ یا تأئید کند ، از آن صرف نظر کرده و به بدل روی می آورد . سافر فی قطار سیّاره ( یعنی منظور گوینده : ( سافر فی سیّاره ) بود ولی ( قطار ) را ردّ نکرده است ) پس ، سیّاره بدل اضراب است .

تشخیص بدل از صفت و تأکید و عطف بیان :

1) بدل مستقل است در حالیکه صفت و تأکید پس از متبوع می آیند و نقش مکمل آنرا بازی می میکنند .

2) آنچه روی مبدل منه عمل کند روی بدل نیز عمل میکند و اگر عمل نکرد عطف بیان است .

اقسام بدل از حیث تعداد کلمات :

أ) بدل مفرد به مفرد : در این حالت یک کلمه ، به یک کلمه بدل واقع میشود .

ب) بدل مفرد به جمله : در این حالت یک جمله ، به یک کلمه بدل واقع میشود .