اعراب جملات در عربی صفحه 33

* جمله حالیه ، برای عامل حال در حقیقت قید و صفت است . در صورتی که جمله معترضه فقط ارتباط جزئی با جمله ماقبل خود دارد و بستگی آنها بمثابه بستگی حال و عامل آن نیست .

* جمله معترضه می توا ند انشائیه باشد . مانند جمله دعائیه در قول عوف بن مُحَلِّم : إنَّ الثَّمانِینَ وَ بُلِّغتَها قَد أحوَجَت سَمعِی إلی تَرجُمان . ( قطعاً هشتاد سالگی _ و امیدوارم به هشتاد سالگی برسی _ گوشِ مرا به مترجم محتاج کرده است . ) اما جمله حالیه همیشه به صورت خبریّه می آید ؛ زیرا همۀ نحویّون خبریه بودن را برای جمله حالیه لازم می دانند .

* جمله معترضه را می توان به وسیلۀ یکی از کلماتی مانند لَن یا إن شرطیّه آغاز کرد . اما جمله حالیه را به هیچ وجه نمی توان با این کلمات آغار کرد .

فَإن لَم تَفعَلُوا وَ لَن تَفعَلُوا فاتَّقُوا النّارَ ( پس اگر چنین نکنید- که هرگز نخواهید کرد- از آتشی بترسید ) بقره 24 در این آیه شریفه ( وَ لَن تَفعَلُوا ) جمله معترضه است .

فَهَل عَسَیتُم إن تَوَلَّیتُم أن تُفسِدُوا فی الأرضِ (

از شما دور نیست که اگر اعراض کنید ( از قرآن ) تباهی کنید در زمین ) محمد 22 در این آیه شریفه ( إن تَوَلَّیتُم ) جمله معترضه است .

* جمله معترضه را می توان با ( فاء ) آغاز کرد بر خلافِ حالیّه مانند :

جمله معترضه ( فَبِأیِّ آلاءِ ربّکُما تُکَذِّبان ) الرّحمن 38 که بینِ دو آیۀ ( فَاذا انشَقَّتِ السَّماءُ فَکانت وَردَهً ) الرحمن 37 و ( فَیَومَئِذٍ لایُسأَلُ مَن ذَنبِه إنسٌ و لاجآنٌّ ) الرحمن 39 که شرط و جواب هستند واقع شده است .

مواضعی که در آنها جملۀ معترضه می آید عبارتند از :

أ) بین مبتدا و خبر : اِنّا اِن شاء اللهُ لَمُهتَدون جمله ( اِن شاء اللهُ ) جمله معترضه است

ب) بین موصوف و صفت : اِنّهُ لَقَسَمٌ لو تَعلَمونَ عَظیمٌ جمله ( لو تَعلَمونَ ) جمله معترضه است

ج) بین فعل و مفعولش : اِغفِر یا اِلهی ذُنوبی جمله (یا اِلهی ) جمله معترضه است

د) بین قول و مقول القول : قالوا سُبحانَکَ لاَعلَمَ لَنا جمله ( لاَعلَمَ ) جمله معترضه است

ه) بین جمله شرط و جواب شرط : فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتی وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَهُ أُعِدَّتْ لِلْکافِرین جمله ( وَ لَنْ تَفْعَلُوا ) جمله معترضه است

جمله معترضه بر دو نوع است :

أ) دعائیه

ب) توضیحی