اعراب جملات در عربی صفحه 87

تقسیم بندی افعال قلوب از نظر معنائی :

أ) افعالی که نشانگر یقین نسبت به خبر هستند : وَجَدَ ، اَلفَی ، دَرَی و تَعَلَّمَ

أَ لَمْ یَجِدْکَ یَتیماً فَآوی وَ وَجَدَکَ ضَالاًّ فَهَدی ( و تو را گمشده یافت و هدایت کرد و تو را فقیر یافت و بی نیاز نمود ) ضحی 6 و 7 در آیه 6 ، کاف مفعولٌ بِه اول ، یَتیماً مفعولٌ بِه دوم بوده و در آیه 7 ، کاف مفعولٌ بِه اول ، ضَالاًّ مفعولٌ بِه دوم می باشد .

ب) افعالی که صحیح بودن وقوع خبر با احتمال زیاد را نشان میدهند : جَعَلَ ، زَعَمَ ،

عَدَّ ، حَجَا و هَب

ج) افعالی که بیشتر برای یقین بکار میرود ولی برای رجحان و برتری نیز استفاده میشود : عَلِمَ

و رَأیَ

د) افعالی که بیشتر برای رجحان و برتری بکار میرود ولی برای یقین نیز استفاده میشود :

ظَنَّ ، خالَ و حَسِبَ

وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذینَ قُتِلُوا فی سَبیلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُون ((ای پیامبر ! ) هرگز گمان مبر کسانی که در راه خدا کشته شدند ، مردگانند! بلکه آنان زنده اند ، و نزد پروردگارشان روزی داده می شوند) آل عمران 169 در این آیه شریفه ، الَّذینَ مفعولٌ بِه اول ، أَمْواتاً مفعولٌ بِه دوم می باشد .

توجه :

أ) تمامی افعال قلوب متصرفند بغیر از هَب ( قرض بگیر ) و تَعَلَّم ( بدان ) که جامد و غیر متصرفند و تنها فعل امر آنها کاربرد دارد .

ب) اگر معنای افعال قلوب با یک مفعول کامل شود این فعل جزو افعال قلوب محسوب نمی شود . یعنی اگر افعال عَلِمَ به معنی عرف ، ظَنَّ به معنی اِتَّهَمَ ، رَأیَ به معنی اِعتَقَدَ یا اَبصر ، جَعَلَ به معنی قرار دادن و وَجَدَ به معنی یافتن باشد متعدی به یک مفعول بوده و ناسخ مبتدا و خبر به شمار نمی آیند .

وَ تَرَی الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَهً ( کوه ها را می بینی ، و آنها را ساکن و جامد می پنداری ) نمل 88 در این آیه شریفه ، الْجِبالَ مفعولٌ بِه می باشد . چون فعل تَرَی به معنی ابصر است و فعل قلبی محسوب نمی شود .

حکم الغا در افعال قلوب :

اگر فعل قلبی بعد از دو مفعول و یا بین دو مفعول خود ذکر شود در این صورت جائز است آنرا از عمل ملغی کرده و به اصل خود یعنی مبتدا و خبر بر گردند .