اعراب جملات در عربی صفحه 99

اقسام استثناء

استثناء به سه اعتبار ، اقسام متعددی دارد :

الف) به اعتبار هم جنس بودن یا نبودن مستثنی و مستثنی منه ، بر دو قسم است :

1) متّصل : در استثناء متّصل ، مستثنی و مستثنی منه همجنس هستند .

ما فَعَلُوهُ إِلاَّ قَلیلٌ مِنْهُم ((چنانچه آنان بیرون رفتند) نمی کردند این کار را مگر اندکی از آنان ) نسا 66

لا تَقُولُوا عَلَی اللَّهِ إِلاَّ الْحَق ( در باره خدا، غیر از حق نگویید) نسا 171

2) منقطع : در استثناء منقطع ، مستثنی و مستثنی منه همجنس نیستند .

لا یَسْمَعُونَ فیها لَغْواً إِلاَّ سَلاما ( در آن جا هرگز گفتار لغو و بیهوده ای نمی شنوند و جز سلام ) مریم 62

وَ لا یُنْفِقُونَ إِلاَّ وَ هُمْ کارِهُون ( و مصرف نمی کنند (اموالشان را) مگر در آن حال که ایشان کراهت دارند ) توبه 54

ب) به اعتبار ذکر یا عدم ذکر مستثنی منه در جمله ، بر دو قسم است :

1) تامّ : در صورتی که مستثنی منه در جمله ذکر شود ، استثناء را تامّ گویند .

وَ لا یَأْتُونَ الصَّلاهَ إِلاَّ وَ هُمْ کُسالی (و نمی آیند بنماز جز بحال کسالت ) توبه 54

2) مفرّغ یا ناقص : در صورتی که مستثنی منه حذف شده و در جمله ذکر نشود ، استثناء را مفرّغ گویند . در استثنای مفرّغ معنای جمله ناقص است زیرا مستثنی منه در آن محذوف است و با آمدن مستثنی معنای عبارت کامل می شود .

لا یَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُون ( جز پاکان نمی توانند به آن دست زنند ) واقعه 79

ج) به اعتبار اشتمال جمله ی استثناء بر نفی و نهی و استفهام انکاری و عدم آن بر دو قسم است :

1) موجب : در صورتی که جمله ی استثناء خالی از نفی و نهی و استفهام انکاری ، یعنی مثبت باشد . استثناء را موجب گویند .

فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلیسَ ( به جز شیطان ، بقیه سجده کردند ) بقره 34

2) غیرموجب : در صورتی که جمله ی استثناء مشتمل بر نفی و نهی و استفهام انکاری ، یعنی مثبت نباشد . استثناء را غیر موجب گویند .

لا یَصْلیها إِلاَّ الْأَشْقَی ( وارد نمیشود در آن مگر بدبخت تر ها ( کافران ) ) لیل 15 در این آیه جمله استثناء مشتمل بر نفی به ( لا ) می باشد .