شناخت نامه حضرت خدیجه علیها السلام جلد 1 صفحه 219

آله از فقر رهایی یافت.(1)

پیرو افشای راز پیامبر صلی الله علیه و آله به دست برخی از همسرانش و آزرده شدن آن حضرت از آنان (حفصه و عایشه) آیاتی از سورۀ تحریم نازل شدند: در آیۀ پنج این سوره: (عَسَی رَبُّهُ إِن طَ_لَّقَکُنَّ أَن یبْدِلَهُ أَزْوَاجًا خَیرًا مِّنکُنَّ مُسْلِمَاتٍ مُّؤْمِنَاتٍ قَانِتَاتٍ تَائِبَ_تٍ عَابِدَاتٍ سَائِحَاتٍ ثَیبَ_تٍ وَ أَبْکَارًا) آمده است که چه بسا با طلاق دادن شما خدا بهتر از شما زنانی از بیوه زنان یا دوشیزگانی به پیامبر صلی الله علیه و آله دهد. برخی مفسران در تفسیر بیوه زنان این آیه را بر خدیجه علیها السلام تطبیق داده اند،(2) در حالی که وی در دورۀ مکی رحلت کرده بود و این آیه و شأن نزولش مربوط به دورۀ مدنی است، مگر آن که مراد این باشد که با طلاق شما خدا در بهشت، مانند خدیجه علیها السلام را نصیب پیامبر صلی الله علیه و آله خواهد کرد.

در شأن آیۀ مدنی (وَ ٱلسَّابِقُونَ ٱلْأَوَّلُونَ مِنَ ٱلْمُهَاجِرِینَ وَٱلْأَنصَارِ وَ ٱلَّذِینَ ٱتَّبَعُوهُم بِإِحْسَانٍ رَّضِیَ ٱللَّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ)(3) گفته اند که (وَ ٱلسَّابِقُونَ ٱلْأَوَّلُونَ) حضرت خدیجه علیها السلام است که نخستین زن ایمان آورنده به رسول خدا صلی الله علیه و آله بود؛(4) در حالی که آیۀ یاد شده در بارۀ نخستین مهاجران و انصار و پیروان آنان است، نه نخستین مؤمنان. وانگهی حضرت خدیجه علیها السلام پیش از هجرت به مدینه از این دنیا رفته بودند. از این رو گفتار مفسران را باید از گونۀ تطبیق آیه بر خدیجه علیها السلام دانست.

کتابنامه

1. ابن ابی الحدید، عزالدین اب_و ح_امد (م 656 ق)، شرح نهج البلاغه، به کوشش: محمّد ابوالفضل، داراحیاء الکتب العربیه، 1378 ق.

2. ابن اثیر جزری، علی بن محمّد (م 630 ق)، اسد الغابه فی معرفه الصحابه، به کوشش: علی محمّد، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1415 ق.

3. ابن اسحاق، ابوعبداللّٰه محمد (م 151 ق)، کتاب السیر و المغازی، به کوشش: زکار، قم: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، 1368ش.

4. ابن الحجام، محمّد بن عباس (م 350 ق)، تأویل مانزل من القرآن، قم: الهادی، 1420 ق.

5. ابن حبان بُستی، محمد بن احمد (م 354 ق)، الثقات، الکتب الثقافیه، 1393 ق.

6. _ ، صحیح ابن حبان، محقق: احمد شاکر، دارالمعارف، 1372 / 1952.

7. ابن حبیب بغدادی، ابوجعفر محمّد (م 245 ق)، المُحَبَّر، به کوشش: ایلز «لیختن شتیتر»، بیروت: درالآفاق الجدید.

8. _ ، المنمق فی اخبار قریش، به کوشش: احمد فاروق، بیروت: عالم الکتب، 1405ق.

9. ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی (م 852 ق)، الاصابه فی تمییز الصحابه، تحقیق: عادل احمد، علی محمّد، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1415 ق.

10. ابن حزم اندالسی، ابومحمد علی بن احمد بن سعید (م 456 ق)، جمهره انساب العرب، به کوشش: گروهی از علماء، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1418ق.

11. ابن س_عد واقدی، ابو عبداللّٰه محمّد (م 230 ق)، الطبقات الکبری، به کوشش: محمّد عبدالقادر، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1418 ق.

12. ابن شهرآشوب، محمد بن علی مازندرانی (م 588ق)، مناقب آل ابی طالب، به کوشش: البقاعی، بیروت: دار الاضواء، 1412 ق.

13. ابن عبدالبر، یوسف بن عبداللّٰه قرطبی (م 463 ق)، الاستیعاب فی معرفه الاصحاب، تحقیق: علی محمّد بجاوی، بیروت: دار الجیل، 1412 ق.

14. ابن عساکر، علی بن حسن (م 571 ق)، تاریخ مدینه دمشق، به کوشش: علی شیری، بیروت: دارالفکر، 1415 ق.

15. ابن عمرانی، محمد بن علی (م 580 ش)، الانباء فی تاریخ الخلفاء، به کوشش: السامرانی، القاهره: الآفاق العربیه، 1419 ق.

16. ابن قتیبه دینوری، عبد اللّٰه بن مسلم (م 276 ق)، المعارف، به کوشش: ثروت عکاشه، قم: الرضی، 1373 ش.

17. ابن کثیر، اسماعیل بن عمر بن کثیر دمشقی (م 774 ق)، البدایه والنهایه، به کوشش: علی شیری، بیروت: داراحیاء التراث العربی 1408ق.

18. ابن هشام حمیری، ابومحمد عبدالملک (م 8 _ 213 ق)، السیره النبویه، به کوشش: السقاء و دیگران، بیروت: دارالمعرفه.

19. ابن واضح یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب اسحاق (م 284 ق)، تاریخ یعقوبی، بیروت: دار صادر، 1415.

20. ابو سعد سمعانی، عبدالکریم بن محمد (م 562 ق)، الانساب، به کوشش: عبد اللّٰه عمر، بیروت: دارالجنان، 1408 ق.

21. ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین (م 356 ق)، مقاتل الطالبیین، تحقیق: کاظم مظفر، قم: موسسه دار الکتاب، 1385ق.

22. ابوالقاسم کوفی، علی بن احمد (م 329 ق)، الاستغاثه فی بدع الثلاثه، تهران: موسسه الاعلمی، 1373ش.

23. اربلی، ابوالحسن علی بن عیسی (م 692 ق)، کشف الغمّه فی معرفه الأئمّه، بیروت: دارالاضواء، 1405 ق.

24. ازرقی، محمد بن عبداللّٰه (م 248 ق)، اخبار مکّه و ما جاء فیها من الأثار، به کوشش: رشدی الصالح، مکه: مکتبه الثقافه، 1415 ق.

25. اصفهانی، ابوالفرج (م 356 ق)، مقاتل الطالبین، به کوشش: سید احمد صفر، بیروت: دارالمعرفه.

26. امام مسلم، مسلم بن حجاج نیشابوری (م 261 ق)، صحیح مسلم با شرح سنوسی، به کوشش: محمّد سالم، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1415ق.

27. بخاری، محمد بن اسماعیل (م 256 ق)، صحیح البخاری، به کوشش: بن باز، بیروت: دارالفکر، 1418 ق.

28. بدرالدین الحموی (م 733 ق)، غرر التبیان، به کوشش: عبدالجواد خلف، دمشق: دار قتیبه، 1410ق.

29. بغوی، حسین بن مسعود (م 510 ق)، تفسیر بغوی (معالم التنزیل)، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1414ق.

30. بلاذری، احمد بن یحیی (م 279 ق)، انساب الاشراف، به کوشش: زکار، بیروت: دارالفکر، 1417ق.

31. بیهقی، ابوبکر احمد بن حسین (م 458 ق)، دلائل النبوه، به کوشش: عبدالمعطی، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1405 ق.

32. حاکم حسکانی، عبیداللّٰه بن احمد (م 506 ق)، شواهد التنزیل، به کوشش: محمودی، تهران: سازمان چاپ و نشر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1411 ق.

33. خطیب بغدادی،احمد بن علی (م 463 ق)، تاریخ بغداد، به کوشش: عبدالقادر، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1417ق.

34. زِرِکلی، خیرالدین (م 1389 ق)، الاعلام، بیروت: دارالعلم للملایین، 1997 م.

35. زمخشری، ابوالقاسم محمود بن عمر (م 538 ق)، الکشاف، قم: بلاغت، 1415 ق.

36. سخاوی، شمس الدین محمد بن عبدالرحمن (م 902 ق)، التحفه اللطیفه فی تاریخ المدینه، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1414 ق.

37. سید بن طاووس، رضی الدین علی بن موسی (م 664 ق)، الطرف من الانباء والمناقب، مصحح: عطار، نشر تاسوعا.

38. شافعی، محمد بن ادریس (م 204 ق)، مسند الشافعی، تحقیق: رفعت فوزی عبدالمطلب، بیروت: دارالکتب العلمیه.

39. شهید الاول، عاملی نبطی جزینی (م 786 ق)، المزار، قم: مؤسسه الامام المهدی7، 1410 ق.

40. شیخ صدوق، ابوجعفر محمّد بن علی بن الحسین بن بابویه قمی (م 381 ق)، الخصال، به کوشش غفاری، قم: نشر اسلامی، 1416 ق.

41. شیخ طوسی، ابوجعفر محمّد بن حسن (م 460 ق)، تهذیب الاحکام، به کوشش: غفاری، تهران: صدوق، 1417ق.

42. _ ، مصباح المتهجد، بیروت: فقه الشیعه، 1411 ق.

43. شیخ مفید، محمّد بن محمّد بن نعمان عکبری بغدادی (م 413 ق)، الإرشاد فی معرفه حجج اللّٰه علی العباد، بیروت: دارالمفید، 1414ق.

44. صالحی شامی، محمد بن یوسف (م 942 ق)، سبل الهدی و الرشاد فی سیره خیرالعباد، تحقیق: عادل احمد عبدالموجود، بیروت: دارالکتاب العالمیه، 1414ق.

45. طبرسی، فضل بن حسن (م 548 ق)، اعلام الوری باعلام الهدی، قم: آل البیت7، 1417 ق.

46. _ ، مجمع البیان فی تفسیر القرآن ، بیروت: دارالمعرفه، 1406 ق.

47. طبری، محمد بن جریر (م 310 ق)، تاریخ طبری ( تاریخ الامم والملوک)، به کوشش: گروهی از علماء، بیروت: اعلمی، 1403 ق.

48. _ ، جامع البیان عن تأویل آی القرآن (تفسیر طبری)، بیروت: دار الفکر، 1408 ق.

49. عروسی حویزی، عبدالحی بن جمعه (م 1112 ق)، نورالثقلین، به کوشش: رسولی محلاتی، تهران: اسماعیلیان، 1373 ش.

50. علی بن بلبان الفارسی (م 739 ق)، صحیح ابن حبان بترتیب ابن بلبان، به کوشش: الارنؤوط، الرساله، 1414 ق.

51. عینی، بدرالدین ابومحمد بن احمد (م 855 ق)، عمده القاری، بیروت: داراحیاء التراث العربی.

52. فرات کوفی، فرات بن ابراهیم (زنده در 307 ق)، تفسیر فرات کوفی، به کوشش: محمّد کاظم، تهران: سازمان چاپ و نشر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1374 ش.

53. قرطبی، محمّد بن احمد انصاری (م 671 ق)، الجامع لأحکام القرآن (تفسیر القرطبی)، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1417 ق.

54. قمی، علی بن ابراهیم (م 307 ق)، تفسیر القمی، به کوشش: الجزائری، قم: دارالکتاب، 1404 ق.

55. قندوزی حنفی، سلیمان بن ابراهیم (م 1294 ق)، ینابیع المودّه لذوی القربی، به کوشش: الحسین، تهران: اسوه، 1416 ق.

56. کلینی، ابو جعفر محمّد بن یعقوب (م 329 ق)، الکافی، به کوشش: غفاری، تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1375 ش.

57. مجلسی، محمّدباقر (م1110 ق)، بحار الأنوار، بیروت: داراحیاء التراث العربی، 1403 ق.

58. مسعودی، علی بن حسین (م 346 ق)، مروج الذهب ومعادن الجوهر، به کوشش: مفید محمّد، بیروت: دارالکتب العلمیه.

59. مقریزی، احمد بن علی (م 845 ق)، امتاع الاسماع، به کوشش: محمّد عبدالحمید، بیروت: دار الکتب العلمیه، 1420 ق.

60. واقدی، محمد بن عمر (م 207 ق) المغازی والفتوح والردده، تحقیق: مارسدن جونز، بیروت: الاعلمی، 1409ق.

1- . طبرسی، ف_ضل ب_ن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن ، ج 10، ص 767؛ قرطبی، محمّد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، ج 19، ص 67؛ زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، ج 4، ص 768.
2- . حموی، بدر الدین، غررالتبیان، ص 513.
3- . توبه: 100.
4- . بغوی، حسین بن مسعود، تفسیر بغوی، ج 2، ص 271؛ طبرسی، ف_ضل ب_ن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن ، ج 5، ص 98.