الهیات در نهج‌البلاغه صفحه 106

مي‌شود؟ زيرا پاسخ داده مي‌شود:

اولا: ممكن است كسي بگويد آنچه از مجرد صادر مي‌شود و جعل به آن اولا و بالذات تعلق مي‌گيرد وجود است كه مجرد است و به تبع آن جعل به ماهيات تعلق مي‌گيرد و به عبارت ديگر: وجود اشيا بدون واسطه مجهول است و وجود ماهيات آنها به تبع جعل وجود آنها مجعول مي‌باشد.

ثانيا: آنچه در باب سنخيت بين علت و معلول مي‌گويند در باب عالم خلق و ماديات و بلكه كل علل و معلولات ممكنه است. اما در باب عالم امر و آنجا كه علت اراده ازلي خداوند متعال باشد غير از «انما امره اذا اراد شيئا ان يقول له كن فيكون» [137] حرفي و سخني نيست و هر كس هم هر چه بگويد بيشتر از اين نخواهد گفت و به مرتبه‌اي بالاتر از اين در معرفت نخواهد رسيد.

ثالثا: حدوث ماده بر حسب ادله‌اي قبلا در اين كتاب آورده شد و دلايل ديگر ثابت است و محتاج به علت غير مادي است كه همان مجرد مي‌باشد. بنابراين صدور ماده از مجرد مسلم است اما دانستن كيفيت آن كه البته به صورتي است كه هيچ گونه اشكال عقلي در آن راه ندارد واجب نيست و قصور فهم ما از درك حقيقت آن هيچ اشكالي را بر آن كه امري واقع شده و حقيقت است وارد نمي‌نمايد و از جمله موارد تصرف مجرد در ماده تصرف روح و ملائكه (بنابر قول به تجرد آنها) در جسم و در ماديات است. بهر حال اشكال مرتفع است و «لا حول و لا قوه الا بالله العلي العظيم».

دليل دوم: دليل دوم بر اينكه صارفي كه موجب تغيير نيت و عوض شدن عزم انسان مي‌شود مستند است به عالم غيب و دليل بر وجود خداست اين است كه: خطور و خاطره و صارف كه از نيت پيدا مي‌شود و همچنين خطور خود نيت در قلب يا با توجه به آنهاست و به عبارت ديگر: عملي اختياري است يا غير اختياري اگر اختياري باشد توجه به چيزي كه هنوز وجود ندارد يا اقلا مورد غفلت است امكان