الهیات در نهج‌البلاغه صفحه 107

ندارد كه به اختيار حاصل شود و توجه به آن عين خطور آن در ذهن است و تحصيل حاصل است. و اگر بي‌توجه به آن و بدون اختيار حاصل مي‌شود پس بايد از خارج موثر داشته باشد و آن جز عالم غيب و تقدير الهي نخواهد بود.

آنچه عرض شد توضيح مفصلي بود از نظر شارحان نهج‌البلاغه كه نبايد ادعا كنم كافي و كامل است و اگر نتوانسته‌ام بيان آن بزرگان را شرح دهم يا توضيحاتي كه داده‌ام خارج از روش استدلال آنها باشد به قصور خود اعتراف مي‌كنم و در پايان اضافه مي‌نمايم كه نظر اين شارحان بزرگوار با لغت و مفردات كلام امام- عليه‌السلام- منطبق است. و لذا جمله‌ي دوم و سوم را عطف تفسيري شمرده‌اند.

و اما نظري كه اين جانب احتمال مي‌دهم و با لغت و مفردات كلام هم قابل تطبيق است اين است كه از اين بيانات امام- عليه‌السلام- سه راه براي خداشناسي استفاده مي‌شود:

1- فسخ عزيمتها.

2- باز شدن گره‌ها.

3- شكسته شدن همتها.

كه اينك به شرح هر يك مي‌پردازيم.

فسخ عزيمت‌ها

بسيار اتفاق مي‌افتد كه انسان تصميم بر كاري مي‌گيرد و عزم مي‌نمايد آن را انجام دهد و به نظر خودش تمام مقدمات آن كار را فراهم مي‌سازد و چنان است كه از جانب او و از جهت نيتي كه دارد هيچ انصرافي حاصل نشده است و مي‌خواهد بهر قيمتي و بهر طور شد آن كار را تمام و تصميم خود را عملي سازد و از جهت مقدماتي كه بايد فراهم كند نيز به نظر خودش كوتاهي نكرده است اما ناگهان مانع يا مانعي كه معلوم است جريان غيبي است و به علل مادي نمي‌توان آن را مستند كرد موجب مي‌شود كه نقشه او خنثي شود و با اينكه اراده‌اش محكم بود و مقدمات كار از هر جهت فراهم شده و اطمينان به رسيدن به مقصود بود جلوي نيل به مقصود گرفته مي‌شود و از آن عمل ممنوع مي‌گردد.